Akyrtas

Akırtas — Zhambyl vilayətinin Turar Rısqolov rayonunda yerləşən saray kompleksi. VIII-IX əsrlərdə tikilmiş. Akırtas son 130 il ərzində tədqiq olunur. Taraz şəhərinin şərqində 40 km məsafədə, Aqşolaq dəmir yolu stansiyasından 6 km cənubda yerləşir. Hal-hazırda orada arxeoloji işlər aparılır.

Tikinti materialları daş və forması mal üçün ot otlatmaq üçün istifadə olunan ağırta bənzədiyi üçün Akyrtas adlandırılmışdır. O, uzaqdan görünməsi üçün dağın üstünə dördbucaqlı layihə ilə tikilmişdir. Hal-hazırda divarlarının saxlanılmış qalınlıqları 160, 146 və 140 m civarında. Divarlarının qalınlığı 40×70×70 (80) sm-dir. Böyük daş bloklardan hazırlanmışdır. Qorunun 4 qapısı var, biri şimalda, üçü cənubda. Yaşayış evləri daxili məhəllənin ətrafına qruplaşdırılmış xidmət və təsərrüfat üçün lazım olan otaqlardan ibarət komplekdən ibarətdir. Məhəllənin son tərəfində (cənub qapısı yanındakı) Akyrtas sahibinin yataq və qonaq evi yerləşir. Şimal qapısı yanındakı evlər xidmət edən insanlar və mühafizəçilərə, bir bölməsi at anbarına ayrılmışdır. Su anbarı olan mərkəzi məhəllə, qorunun əsgərlərin meydanı, qərarlar elan edilən xüsusi yer və ya dini mərasimlərin, icra edilən yer olmuşdur. P. İ. Lerk Akyrtasın tam tikilməmiş budda ibadətgahı olduğunu deyir, akademik V. V. Bartold nestorian ibadətgahı olduğu ehtimalını bildirir. Arxeoloq T. K. Bəsənovun yazısına görə Akyrtas tam tikilməmiş böyük bir sarayın əsasıdır. 1996-cı il tədqiqatları zamanı Qazaxıstan və Fransa alimləri Akyrtasın 8‑11 əsrlərə aid Kərvan sarayının yeri ola biləcəyini nəticə çıxardılar. Çünki, tikinti layihəsi İraq və Suriya’dakı orta əsr tikililərinə bənzəyir. Akyrtas 8-ci əsrin ikinci yarısında, yəni 751-ci ildə Qarluq və ərəb orduları Atlah yaxınlığında Çin ordularını məğlub edərək iki dövlət arasında sülh münasibətləri qurulduğu zaman tikilməyə başlamış ola bilər. Lakin, tikinti naməlum səbəblərlə dayandırılmışdır. Ərəb mənbələrində (İbn Xordadbeh, İbn Qudam) Böyük İpək Yolunun boyunca yerləşən Kasribas bu Akyrtas ola bilər.