Alikomektepe

Alikomektepe (Azerbaijani: Əliköməktəpə) qədim yaşayış məntəqəsidir, Azərbaycan Respublikasının Cəlilabad rayonunda, Muğan düzlüyündə yerləşir, Xalkolit dövrünə aiddir, təxminən e. mə. 5000-ci illərə tarixçəlidir. Erkən səviyyələr Şulaveri–Şomu mədəniyyətinə aid idi. Sahəsi 1 hektardan çoxdur.

Yerləşmə

Alikomektepe İncəçay çayının sağ sahilində, Cəlilabad rayonunun Uçtəpə kəndinin yaxınlığında yerləşir. Məkan 600 kvadrat metr sahəni əhatə edən və Eneolit dövrünə aid olan sahədə qazılmışdır. Mədəni qatın qalınlığı 5,1 m-dir. Qazıntılar zamanı altı tikinti mərtəbəsinin mövcud olduğu müəyyən edilmişdir.

Aşağı tikinti mərtəbələrindəki divarlar gil kərpiclərdən ibarət seriyadan hazırlanmış və sıxılmalarla gücləndirilmişdir. Yaşayış məntəqəsinin yuxarı mərtəbələrindəki binalar kvadrat formalı olub, bir və ya iki sıra gil kərpiclərlə tikilmişdir. Yan binalar və ya köməkçi strukturlar evlərlə birləşdirilmiş və xüsusi keçidlə əlaqələndirilmişdir.

Yaşayış məntəqəsinin üçüncü tikinti mərtəbəsində tapılan dairəvi qazıntı tipli binanın diametri təxminən 3 m idi. Divarları kireçlə ağartılmış və qırmızı oker ilə bəzədilmiş, geometrik ornamentlərlə örtülmüşdür. Bəzək motivləri ardıcıl dairə, at qulağı naxışı, paralel xətlər və nöqtələrdən ibarətdir. Bu binanın ibadət məqsədilə tikildiyi düşünülür.

Bütün tikinti mərtəbələrində keramika istehsalı üçün hazırlanmış gil topları qalıqları tapılmışdır.

Arxeoloji tədqiqatların nəticəsində Alikomektepədə iki növ evləşdirilmiş at sümükləri aşkar edilmişdir; bu, atların evləşdirilməsinin ən qədim tarixini yalnız Qafqazda deyil, bütün Avrasiya üzrə təqdim edən böyük bir yenilikdir.

Tarixi kontekst

Bu mənbədən əldə edilən materiallar şimal-qərbi İranın (Dalma qabı) abidələrindən əldə edilən materiallarla çox yaxındır. Aşağı səviyyənin əşyaları Naxçıvanın Kültəpə I‑dəki əşyalarla oxşardır. Yuxarı səviyyələrdə isə şimal Ubaid dövrü tipli keramika da mövcuddur.

Qazıntılar zamanı çoxlu gil qabıqlar tapıldı. Monoxrom rəsmlərlə örtülmüş boyalı keramika nümunələri 300‑dən çox aşkar edildi. Qəhvəyi və qırmızı rəngli rəsmlərin əksəriyyəti üçbucaqlar, romblar olub, düz və əyri xətlərdən ibarətdir. Alikomektepedən çıxan bir çox əşyalar yerli istehsal hesab olunur.

Alikomek–Kultepe mədəniyyəti

Bəzi arxeoloqlar cənubi‑şərq Qafqazın qədim Alikomek–Kultepe mədəniyyəti haqqında danışırlar, bu mədəniyyət Şulaveri–Şomu mədəniyyətini izləyib və neolitdən xalkolit dövrünə keçidi (təxminən e. mə. 4500) əhatə edir.

A. Courcier‑ə görə,

"Alikemek və Kul’tepe I məskunlaşmaları müvafiq olaraq Muğan Səhrası sərhədində və Naxçıvan (Azərbaycan)‑da yerləşir, 1950‑1970-ci illərdə qazılmışdır və dəqiq tarixləşdirilməyib. Onlar ehtimal ki, nisbətən uzun bir dövrü təmsil edir və məskunlaşma erkən (bəlkə də altıncı minillik e. mə.) başlayıb (Lyonnet 2008, s. 4‑6). Alikemek–Kul’tepe mədəniyyəti Ararat Düzənliyi, Naxçıvan, Mil’skoj və Muğan Səhralarını və şimal‑qərbi İran‑da Urmiya gölü ətrafını əhatə edir" (Kushnareva 1997, s. 33).