Aspendos

Aspendos ya da Aspendus (Attik: Ἄσπενδος; Pamfiliya: Εστϝεδυς) Türkiyənin Antalya vilayətində yerləşən qədim Yunan-Roma şəhəri idi. Sayt müasir Antalya şəhərindən 40 km şərqdə yerləşir.

O, Eurymedon çayı üzərində, Aralıq dənizindən təxminən 16 km daxili ərazidə yerləşirdi; Side qədim şəhəri ilə sərhədi paylaşırdı və ona düşmən idi.

Tarix

Onun sikkələrinin qədim dünyada geniş yayılması, eramızdan əvvəl 5-ci əsrdə Aspendosun Pamfiliyada ən vacib şəhər halına gəldiyini göstərir. O dövrdə, Thukydidesə görə, Eurymedon çayı Aspendosa qədər gəmilərlə keçilə bilirdi və şəhər duz, yağ və yun ticarətindən böyük sərvət əldə edirdi.

Aspendos antik dövrdə siyasi qüvvə kimi mühüm rol oynamadı. Kolonizasiya dövründəki siyasi tarixi Pamfiliya bölgəsinin axınları ilə uyğun gəlirdi. Bu tendensiya daxilində, kolonial dövrdən sonra bir müddət Lykiya hegemoniyası altında qaldı.

Fars dövrü

Eramızdan əvvəl 546-cı ildə Fars hakimiyyəti altına keçdi. Şəhərin öz adı ilə sikkə dövriyyəsini davam etdirməsi, Farslar dövründə də böyük azadlığa sahib olduğunu göstərir.

Eramızdan əvvəl təxminən 465-ci ildə Cimon, Eurymedon döyüşündə Fars donanmasına qarşı Atinalı donanmanı yönəltdi və onu məhv etdi. Aspendos daha sonra Delian Birliyinin üzvü oldu.

Perslər şəhəri yenidən 411 bc‑də ələ keçirdilər və onu baza kimi istifadə etdilər. 389 bc‑də Atinanın Thrasybulusu, Peloponez Müharibələrində şəhərin itirdiyi nüfuzu bərpa etmək məqsədilə, Aspendos sahilində dayaq quraraq onun təslim olmasını təmin etməyə çalışdı. Yeni bir müharibədən qaçmaq ümidiylə, Aspendos sakinləri öz aralarında pul topladılar və onu komandira verdilər, ona heç bir zərər vermədən geri çəkilməsini dilədilər. O, pulu almasına baxmayaraq, adamlarını sahələrdəki bütün məhsulları basdırdı. Qəzəblənən Aspendialılar Thrasybulusu çadırında bıçaqla öldürdülər.

Helenistik dövr

İskəndər Böyük 333 bc‑də Perge‑ni ələ keçirdikdən sonra Aspendosa daxil olduğunda, vətəndaşlar orada əsgər yerləşdirməməsi üçün elçilər göndərdilər. O, razılaşdı, şərt olaraq onlara əvvəlki zamanlarda Fars kralına vergi və at kimi ödədikləri şeyləri verəcəklərini şərt qoydu. Bu razılaşmaya çatdıqdan sonra İskəndər Side‑yə getdi, şəhərin təslim olmasından sonra orada bir garnizon qaldırdı. Sillyon‑dan geri dönərkən, Aspendialıların elçilərinin təklif etdiyi razılaşmanı təsdiqləmədiklərini və özlərini müdafiə etməyə hazırlaşdıqlarını öyrəndi. İskəndər dərhal şəhərə doğru yürüdü. Onlar İskəndərin qoşunları ilə geri dönməsini gördükdə, Akropolis‑ə çəkilən Aspendialılar yenidən sülh üçün elçilər göndərdilər. Bu dəfə isə, onlar çox sərt şərtləri qəbul etmək məcburiyyətində qaldılar; şəhərdə bir Makedon garnizon qalmalı və ildə 100 gümüş talent və əvvəl razılaşdırılmış atlar vergi kimi təqdim edilməlidir.

Roma dövrü

190 bc‑də şəhər Romalılara təslim oldu və korrupsiyaçı magistrat Verres sonradan onun incəsənət xəzinələrini yağmaladı. Philostratus‑a görə Pamfiliyanın üçüncü şəhəri sayılırdı və Bizans dövründə Primopolis kimi tanınırdı. Roma dövrünün sonlarına doğru şəhər Bizans dövrü boyunca davam edən bir geriləməyə başladı, lakin orta əsrlərdə hələ də güclü bir məkan olduğu aydın idi.

Diogenes Laërtius yazır ki, Aspendosdan Demetrius adlı bir vətəndaş varmış, o, Solinin Apolloniusunun şagirdi olmuşdur. Bundan əlavə, o, Aspendusdan Diodorusdan bəhs edir.

Yunan və Roma strukturları

Aspendos antik dövrün ən yaxşı qorunmuş teatrına, Aspendosun Roma Teatrına sahib olduğu ilə tanınır. 96 metr (315 ft) diametri ilə 7,000 nəfərlik oturacaq təmin edirdi, lakin son Aspendus Mədəniyyət və Film Festivalı göstərib ki, o, 20,000-dən çox insanı yerləşdirə bilər. 155-ci ildə şəhərin vətəndaşı olan yunan memarı Zenon tərəfindən tikilmişdir. Selçuklular tərəfindən dövri olaraq təmir edilmiş, karvan sarayı kimi istifadə edilmiş və 13-cü əsrdə səhnə binası Selçuklu Rum tərəfindən saraya çevrilmişdir.

Tikintinin mürəkkəbliyini və xərclərini azaltmaq üçün adətən olduğu kimi, teatrın bir hissəsi Citadel (Akropolis) yerləşən təpəyə qarşı tikilmiş, qalan hissəsi isə qövslü arxlar üzərində inşa edilmişdir. Hələ də mövcud olan dəstək sütunları ilə yüksək səhnə, tamaşaçıları dünyanın qalan hissəsindən izolyasiya edirmiş kimi görünürdü. Scaenae frons, ya da fon, bütövlükdə qorunub saxlanmışdır. Səhnə üzərindəki 8,1 metr (27 ft) yamaclı əks etdirən taxta tavan zamanla itmişdir. Teatrın yuxarı səviyyəsində 58 dələk üçün post dəlikləri tapılmışdır. Bu dələkələr tamaşaçıların üzərinə kölgə vermək üçün çəkilə bilən velarium və ya çadırı dəstəkləyən şaqulları dəstəkləyirdi. Orkestranın diametri 23,9 m-dir və columnatio (səhnə fonu) hündürlüyü 15,7 m-dir.

19 km uzunluğunda unikal Roma akveduku, son 2 km-lik kanalın açıq kanal deyil, yaxşı qorunmuş invers sifon olması səbəbindən, bəlkə də ən vacib abidədir, bu da akveduku məşhur etdi. Sifon, böyük diametrli boruların möhürlənməsinin çətin olduğu dövrdə su təzyiqini sifonda saxlamağın bir yolunu tapmaq xərci ilə daha qısa arxların tikilməsinə imkan verdi.

Sifon 592, 924 və 154 m uzunluğunda üç körpü bölməsinə bölünmüş, akvedukun büküldüyü və suyun qalxdığı və eniş etdiyi, bu gün də 30 m hündürlükdə olan 5,5 m kvadrat iki qüllə ilə ayrılmışdır. Sifon, təpələr və şəhər arasındakı bataqlı vadini keçmək üçün arxlar üzərində tikilmişdir. Mərkəzi bölmə 46 arxadan ibarət olub, 15 m-ə qədər hündürlükdə, onlardan 29-u hələ də dayanır. Sifon qüllələr arasında 40 m dərinlikdə olub, borularda 400 kPa (4 bar) təzyiq yaradır və gündə təxminən 5600 m³ su çatdırır. Borular, nəm olduqda genişlənən limon və zeytun yağı qarışığından hazırlanmış harçla yaxşı möhürlənməsi üçün diqqətlə bir-birinə uyğunlaşdırılmış kireçdaşı bloklarından oyulmuşdur. O, II əsrin ortası ilə III əsrin sonu arasında tikilmişdir. Bir yazıda Tiberius Claudius Italicusun burada akveduk tikmək üçün 2 milyon denar sərf etdiyi bildirilir.