Ateshgah of Baku

Bakı Atəşgahı (Farsca: آتشگاه, romanlaşdırılmış: Atashgah, Azərbaycan dili: Atəşgah), tez-tez “Bakı Atəş Məbədi” adlandırılan, Suraxanı şəhərində (Suraxanı rayonunda) yerləşən sinkretik məbədidir.

Sarah Ashurbeyli qeyd edir ki, Atsh sözünün təhrif olunmuş forması Atesh (“od”) və Atshi-Baguan “Baguanın Odu” mənasını verir, bu da Bakını ifadə edir. Baguan sözü Baga sözündən gəlir, bu da Köhnə Fars dilində “Tanrı” deməkdir, və Bhaga.

Bakı adı Bagavan/Bagawan/Baguan/Bhagawan sözündən götürülüb. Sasanilər dövründə (224-651 CS) ona Bagavan adı verilmişdir.

“Maraqlısı odur ki, Avesta yan məbədlərindən bəhs etmir. Əslində, yan məbədi kultu yalnız Ahamənid dövrünün son hissəsində, yəni eramızdan əvvəl dördüncü əsrdə ortaya çıxmışdır. Zoroastrianlıqda müqəddəs od məbədləri təpələrdə və ya yüksəklərdə qurulurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, ruhani rəhbərlərinin əmri ilə zoroastrlar özlərini od ibadətçiləri kimi görmürlər. Onlar sadəcə odun təmizlik aləti və Ahura, onların ali Tanrısı, doğru və ədalətin simvolu olduğuna inanırlar. Yəqin ki, bu səbəbdən zoroastrianlıqda kremasiya rədd edilmiş, halbuki hinduizmdə universal bir fenomenə çevrilmişdir.”

"Ātash" (آتش/Atəş) fars və azərbaycan dilində yanğın sözüdür. Zərdüştlər yanğını ibadət etmirlər, onu Allahla əlaqə kimi görürlər. Beşbucaqlı kompleks, mərkəzdə dörd sütunlu məbəd və monaxlar üçün hücrələrlə əhatə olunmuş həyətə malikdir, 17-ci və 18-ci əsrlərdə tikilmişdir. 19-cu əsrin sonlarında, ehtimal ki, bölgədəki Hind əhalisinin azalması və Suraxanıdakı neft müəssisələrinin qurulması səbəbindən tərk edilmişdir. Təbii əbədi alov 1969-cu ildə sönmüşdür, bölgədə təxminən bir əsr neft və qaz çıxarılması nəticəsində, və indi borulu qaz təchizatı ilə saxlanılır.

Bakı Atəşgahı həmçinin şimal-qərbi Hind subkontinentindən gələn, Xəzər bölgəsi ilə məşhur "Grand Trunk Road" vasitəsilə ticarət edən zərdüştlərin ziyarət və fəlsəfi mərkəzinə çevrilmişdir. Onların inanclarının dörd müqəddəs elementi: ateshi (yanğın), badi (hava), abi (su) və heki (torpaq) idi. Kompleks 1975-ci ildə muzeyə çevrilmişdir. Muzeyə illik ziyarətçi sayı təxminən 15 000-dir.

Yanğın Məbədi "Ateshgah" 1998-ci ildə Gulnara Mehmandarova tərəfindən UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil olmaq üçün namizəd göstərilmişdir. 19 dekabr 2007-ci ildə Azərbaycan Prezidentinin fərmanı ilə dövlət tarixi‑memarlıq rezervi elan edilmişdir.

Etimologiya

Fars sözü Atashgah (rus/azərbaycan tələffüzü: Atashgyakh/Ateshgah) sözbəsöz "yanğının evi" deməkdir. Fars mənşəli atesh (آتش) "yanğın" mənasını verir və azərbaycan dilində borc sözüdür. Gah (گاہ) orta fars dilindən gəlir və "yer", "taxt" və ya "yataq" mənasını daşıyır. Ad, saytın artıq tükənmiş təbii qaz yatağının üzərində yerləşdiyinə işarə edir, burada qaz yeddi təbii səth ventindən çıxdıqca təbii alovlar öz-özünə yanırdı. Azərbaycan üçün tarixi alternativ ad Odlar Yurdu, azərbaycan dilində "odların yurdu" mənasını verir.

Surakhani adı, Ateshgahın yerləşdiyi şəhər, ehtimal ki, fars sözündən suraakh (سراخ) – “deşik” mənasını daşıyan sözdən törəmişdir və buna görə “deşiklər bölgəsi” kimi şərh oluna bilər. Alternativ olaraq, bu ad, fars sözündən sorkh və ya surkh (سرخ) – “qırmızı” mənasını daşıyan sözdən qaynaqlanan, bölgənin alovlu işığını da işarə edə bilər. Surakhany‑ın Sanskrit etimologiyası “tanrıların mədəni” mənasını verir, burada sura “tanrılar” deməkdir və asuralara, yəni şeytanlara qarşıdır. Surakhany Qafqaz Tat dilində (Surakhany‑ın dili, fars dilinə yaxın) “çayla birlikdə dəşik” mənasını verir.

Tarix

Surakhany Absheron yarımadasında yerləşir, bu yarımada təbii olaraq torpaqdan neftin çıxması və alovların daimi yanması ilə məşhurdur – Yanar Dağda olduğu kimi – qayalıqdan çıxan təbii hidrokarbon buxarları ilə qidalanır.

Sarah Ashurbeyli qeyd edir ki, Atsh “Atesh” (“od”) sözünün deformasiya olunmuş formasıdır və Atshi‑Baguan “Baguanın Alovları” mənasını verir, burada Baku nəzərdə tutulur. Baguan sözü, köhnə fars dilində “Tanrı” mənasını verən Baga sözündən və Bhaga‑dan gəlir.

Alman səyahətçi Engelbert Kaempfer, 1683-cü ildə Surakhany‑ı ziyarət edərkən “Əbədi alovlu yeddi dəşik” barədə qeyd etmişdir.

10‑cu əsrdə yazan Estaxri, od ibadətçilərinin Baku yaxınlığında, ehtimal ki, Absheron yarımadasında yaşadığını qeyd etmişdir. Bu, 10‑cu əsr erməni tarixçisi Movses Daskhurantsi‑nin Bhagavan (“Tanrıların Sahələri”, yəni “Alov Tanrıları”) vilayəti barədə qeydiyyatı ilə təsdiq olunmuşdur.

18‑ci əsrdə Atashgah zoroastrilər tərəfindən ziyarət olunmuşdur. İsfahan‑dan gələn zoroastrilərin ziyarəti haqqında danışan, bir hücrənin giriş aperturasının üzərindəki fars əl yazısı Naskh yazısı:

Fars dili yazısı:

آتشی صف کشیده همچون دک

جیی بِوانی رسیده تا بادک

سال نو نُزل مبارک باد گفت

خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨

Fars dilində yazının transliterasiyası:

ātaši saf kešide hamčon dak

jey bovāni reside tā bādak

sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft

xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom

Tərcümə:

Alovlar sətirdə dayanır

İsfahanlı Bovani Badak [Bakı]ya gəldi

"Bərəkətli zəngin Yeni il", o dedi:

Ev 1158-ci ildə Ear ayı ayında tikilmişdir.

1158-ci il 1745 AD ilə uyğun gəlir. Bovan (müasir Bovanat) İsfahan yaxınlığındakı kənddir. Badak sözü Bad-Kubeh sözünün kiçik formasıdır. (17 və 18-ci əsrlərin mənbələrində Bakının adı Bad-e Kube idi.) İstinadın sonunda Sombole /Qız (avqust‑sentyabr) bürcü yerləşir. Ayın adında ustad “l” və “h” hərflərini sözün sonunda səhv yerləşdirmişdir. Zərdüşt təqvimi üzrə Qədimi Yeni il 1745 AD-də avqustda idi.