Azerbaijan Carpet Museum

Azerbaijan Milli Xalça Muzeyi (azərbaycan dili: Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi, əvvəllər Azərbaycan Xalça Muzeyi adlandırılmışdır) Bakı şəhərində yerləşən, Azərbaycan xalçalarını və xalçalarını tarixi və müasir toxuma texnikaları və materialları ilə nümayiş etdirən muzeydir. Dünyada Azərbaycan xalçalarının ən böyük kolleksiyasına sahibdir. İlk dəfə 1967-ci ildə Neftçılar prospektində açılmış, 2014-cü ildə Bakı dənizkənarı parkında yeni binaya köçürülmüşdür.

Tarix

Muzey 1967-ci ildə yaradılmış və ilk olaraq İçərişəhərdəki Cümə məscidində yerləşmişdir. Məscid 15-ci əsrdə tikilmiş və 19-cu əsrdə təmir edilmişdir. İlk sərgisi 1972-ci ildə keçirilmişdir. 1992-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra, muzey hazırkı Bakı Muzey Mərkəzinin ikinci mərtəbəsinə köçürülmüşdür; bu bina əvvəllər Lenin muzeyi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Kolleksiya xalça dizayneri Latif Karimovun şərəfinə adlandırılmışdır.

Kolleksiyanı yeni, məqsədli tikilmiş binaya köçürmə planları 2010-cu ildə başlamış və yeni bina 2012-ci ilin sonlarında açılması planlaşdırılmış, Prezident İlham Əliyev isə sentyabr 2013-cü ildə ziyarət etmişdir. Muzey 26 avqust 2014-cü ildə Azərbaycan Xalça Muzeyi adı ilə açılmış, daha uzun rəsmi adı buraxılmışdır.

Muzey konsepsiyası

Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin əsas məqsədləri, Azərbaycanın milli irsi olan xalça sənətinin unikal nümunələrini toplamaq, qorumaq, tədqiq etmək, nümayiş etdirmək və tanıtmaqdır.

Kolleksiyanın yaradılması

1967-ci ildən etibarən, ölkənin rəhbərliyinin dəstəyi ilə, muzey mütəmadi olaraq əhalidən, xalq sənayesindən və Azerkhalça Elmi və Yaradıcılıq İstehsalı Assosiasiyasından əl işləri nümunələri alaraq kolleksiyasını genişləndirmə imkanı əldə etmişdir. O illərdə Azərbaycan xalça sənətinin başyapıtları sayılan bəzi nümunələr muzey üçün əldə edilmişdir. Dövlət rəsmilərinin və əsasən Milli Lider Heydər Əliyevin dəstəyi sayəsində, muzeyin yaradılmasından dərhal sonra, sərgilərin alınması və bölgələrə ekspedisiyaların təşkil edilməsi üçün dövlət xəzinəsindən büdcə ayrılmışdır. Bu işə Latif Karimov rəhbərlik etmişdir.

Ölkənin aparıcı alimləri Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin kolleksiyalarının toplanması və daha da inkişafında iştirak etmişlər: Rasim Afandiyev, Hörmətli İncəsənət İşçisi və muzeyin ilk direktoru Aziz Əliyev, Tarix Elmləri Doktoru Həsən Quliyev, İncəsənət Tarixi Namizədi Nəcibə Abdullayeva, İncəsənət Tarixi Doktorları, professorlar Roya Tağıyeva və Kübra Əliyeva.

Muzey rəhbərliyinin göstərişləri ilə, alimlərin köməyi ilə, qədim xalçalar, xalça məhsulları, dantel, bədii metal işləri nümunələri, ənənəvi geyimlər və s. əhali arasında toplanmışdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası mütəmadi olaraq muzeyə keramika, bürünc və sümükdən hazırlanmış müxtəlif tapıntılar, həmçinin qədim dövrlərə aid zinət əşyaları təqdim etmişdir.

Zaman keçdikcə, muzeyin kolleksiyaları müasir sənətkarların əsərləri ilə də zənginləşmişdir. Bunlar əsasən xalça sənətkarlarının, daha sonra isə heykəltəraşların, keramika sənətkarlarının, zinətkarlıq ustalarının və taxta oyma ustalarının əsərlərini əhatə edir.

Fəaliyyət illəri ərzində muzey davamlı olaraq inkişaf etmiş və Azərbaycanın milli mədəni irsinin qorunması üçün ən vacib fond‑saxlama yerlərindən birinə çevrilmişdir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində aparılan çoxsaylı elmi‑tədqiqat ekspedisiyalarının nəticəsində muzeyin fondu ölkənin maddi və mənəvi mədəni irsi ilə zənginləşmişdir. Muzeyin anbarında 10 000‑dən çox eksponat saxlanılır və yeddi kolleksiya mövcuddur: yumru və düz toxunmuş xalçalar, xalça məhsulları, bədii metal işləri, tekstil, geyimlər, dantel, keramika, şüşə, taxta, kağız və zinət əşyaları. Muzeydə Qızılça dövrünə, Qədim dövrə və erkən Orta əsrlərə aid nadir əşyalar saxlanılır, kolleksiyanın əksəriyyəti isə 17‑20-ci əsrlərə aiddir.

Müstəqillik sonrası dövrdə, muzeyin fondu Heydər Əliyev Fondu və Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən hədiyyə edilən dəyərli əşyalarla zənginləşdirildi. Eyni zamanda, xalçalar özəl kollektorlar, xeyriyyəçilər və həm yerli, həm də beynəlxalq icmalardan olan fərdlər tərəfindən muzeyə bağışlanır. 2013-cü ildə, Chicago Oriental Rug and Textile Society-nin üzvü olan Grover Schiltz-in dulü Beverly Schiltz, vəfat etmiş şəxsin kolleksiyasından iki dəyərli Azərbaycan xalçasını muzeyə bağışladı. Onlardan biri Salyan Xilası (Şirvan, 19-cu əsr), digəri isə Qarabağdan olan Ajdahalı (Dragon) xalçası, 17-ci əsrin sonlarına aididir.

2017-ci ildə, Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin 50-ci yubileyi münasibətilə, Heydər Əliyev Fondu xarici auksion evindən 18-ci əsrin nadir tikiş əsərini alaraq muzeyə bağışladı. Eyni ildə, Azərbaycan mənşəli ABŞ vətəndaşı Elşad Tahirov, auksionda Qarabağ qrupundan Baghchada Gullar (Bağda Güllər) xalçasını alaraq muzeyə bağışladı.

Həmçinin 2017-ci ildə, tarixində ilk dəfə, Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi Avstriya Auksion Şirkətindən 17-ci əsrin sonu‑18-ci əsrin əvvəllərinə aid Şamaxı xalçasını əldə etdi.

2018-ci ildə, Heydər Əliyev Fondu 17-ci əsrə aid olan və kolleksiyanın ən dəyərli əşyalarından sayılan Xətai və Naxçıvan xalçalarını muzeyə bağışladı.

Eyni ildə, italyan kollektor Mirco Cattai Guba şəhərindən 19-cu əsrin Hacığayib xalçasını muzeyə bağışladı. Bundan əlavə, muzeyin kolleksiyası iki yeni eksponatla zənginləşdi — Guba şəhərindən Sirt Çiçi xalçası və Bakı şəhərindən Xilə Buta xalçası.

2019-cu ildə, muzey tarixində ilk dəfə, iki Qacar dövrü qadın zərgərlik əşyası Sotheby’s Auction House-dan alındı. 19-cu əsrin Gonagkend xalçası ABŞ vətəndaşları Hillary-Dumas Jones və Jay Jones tərəfindən muzeye bağışlandı.