Bab-ı Hümayun

Bab-ı Hümayun (Osmanlıca: باب همايون, Hümayun Kapısı) ya da günümüz Türkçesiyle Hükümdar Kapısı, Topkapı Sarayı'nın ana giriş kapısı olup sarayın dış avlusuna açılan ən anıtsal yapılarından biridir. 1478 yılında II. Mehmed döneminde inşa edilen kapı, Osmanlı dövlət teşrifatının belirleyici məkanlarından biri olaraq həm siyasi, həm də memarlıq baxımından mərkəzi bir rol oynamışdır. Erkən mənbələrdə Böyük Qapı, Alay Qapısı və Saltanat Qapısı olaraq da keçən bina, saraya yaxınlaşan elçilər, dövlət vəzifəliləri və mərasim alaylarının ilk qarşılandığı nöqtə olması səbəbindən Osmanlı hakimiyyəti ideologiyasının simvolik bir ifadəsi halına gəlmişdir. Kapının 1478 tarixli kitabəsi, binanı yalnız bir müdafiə elementi kimi deyil, sarayın mərasim və simvolik giriş nöqtəsi kimi də tərif edir.

Tarixi

Qapı, fəthdən sonra imperatorluğun mərkəzi kimi təşkil olunan Topkapı Sarayı'nın ilk böyük giriş strukturu idi. II. Mehmed, sarayın xarici dünyaya açılan bu sərhədinin dövlət hakimiyyətini təmsil edəcək ölçüdə möhtəşəm olmasını istəmiş; bunun nəticəsində kütləvi divarları, sivri kəmərli açıqlığı və sadə, lakin güclü fasad quruluşu ilə klassik dövr Osmanlı memarlığının erkən bir nümunəsi ortaya çıxmışdır. Bâb-ı Hümâyun, sarayın ilk inşa edilən nüvə bölməsindən sonra tamamlanan xarici divar sisteminin bir hissəsi olaraq 1478-ci il sonlarında tamamlanmışdır. 16-cı əsrdə Mimar Sinan məktəbinə uyğun təmir işləri ilə qapıya mühafizə məkanları, növbə yerləri və yuxarı örtük gücləndirmələri əlavə edilmiş; 17-ci əsrdə daxili fasadda yerləşən xət panelləri, cəlî sülüs ağırlıqlı yazılar və mərmər çərçivəli kitablələrlə bina estetik baxımdan zənginləşdirilmişdir. 18-ci əsrdə barok təsirli kiçik tənzimləmələrlə fasad hərəkəti artırılmış, 19-cu əsrdə II. Mahmud dövründə böyük daş təmiri aparılmış və qapının üzərinə padşah tuğrasını daşıyan geniş mərmər kitabə yerləşdirilmişdir.

Memarlıq

Bab-ı Hümâyun, təxminən altı metr qalınlığındakı sur divarlarına gömülü kütləvi bir qapı kütləsindən ibarətdir. Kəsilmiş daş örgü, mərmər süvələr və daxili fasadda barok dövründə əlavə edilmiş küfəkli daş panellər qapının əsas materialını təşkil edir. Xarici fasad, yüksək, sivri buynuzlu giriş, buynuzu əhatə edən geniş süngülər və kitabe blokundan ibarət sadə, lakin avtoritar bir görüntü nümayiş etdirir. Daxili fasad isə daha sadə saxlanılmış; hərbi məqsədlərlə əlaqəli dar pəncərələr, növbə nişanları və xət lövhələri ilə tamamlanmışdır. Qapıda yerləşən xət yazıları arasında Fetih Surəsindən ayələr, II. Mahmudun möhürü və xətat Mehmet Haşim Efendi'nin imzasını daşıyan panellər mövcuddur. Qapının iki tərəfində yerləşən cəlî sülüs xətləri, klassik Osmanlı daş işçiliyinin seçkin nümunələri arasında göstərilir. Xüsusilə daxili fasaddakı geniş kitabe panelləri, həm kompozisiya, həm də oyma işçiliyi baxımından 17-ci və 18-ci əsr Osmanlı epigrafiya sənətinin xarakterik üslubunu əks etdirir. Evliya Çelebi, Bâb-ı Hümâyun üzərində sarayın quruluş və tamamlanma mərhələlərinə işarə edən kitabələr olduğunu qeyd etmiş; memarlıq tarixçisi Cornelius Gurlitt də 20-ci əsrin əvvəllərində bu tarixləri gördüyünü bildirmişdir. Müvafiq kitabələr bu günə qədər çatmamışdır.

Bab-ı Hümayundakı Xət yazıları

Sağ çeşmənin üzərindəki xət lövhəsində: Es-sultan zıllullahi fi'l-ard, yəni; ''Sultan Allahın yerdəki kölgəsidir'' yazılıdır.

Sol çeşmənin üzərindəki xət lövhəsində: Ye'vi ileyhi külli mazlumin, yəni; ''Və bütün məzlumların qoruyucusudur'' yazılıdır.

Qapının daxili tərəfindəki sağ lövhədə La ilahe illallahü'l-melikül-hakku'l-mübin, yəni; ''Allaha başqa ilah yoxdur; O, Malik olan, Haqq olan və aydın olandır.'' yazılıdır.

Qapının iç tərəfdəki sol levhada Muhammedün Resulullahi sadiku'l-va'di'l-emin, yəni; ''Muhammed Allahın peyğəmbəridir. O vədi̇nə sadiq və etibarlıdır'' yazılıb.

Funksiya

Bâb-ı Hümâyun'un yerləşdiyi xarici divarların tamamlanması ilə sarayın ön hissəsində yeni bir hərrəm yaranmış, beləliklə Topkapı Sarayı üç qapı və bir-birini izləyən üç hərrəmdən ibarət mərasim oxşar bir düzənə qovuşmuşdur. Bâb-ı Hümâyun, yalnızca sarayın əsas girişi olmaqla qalmayıb, ziyarətçilərin ictimai sahədən padşahanın yaşayış sahələrinə doğru irəlilədiyi mərasim marşrutunun başlanğıc nöqtəsini təşkil edirdi. Bu səbəbdən Bab-ı Hümâyun, Osmanlı sarayının ən kritik protokol nöqtəsi idi. Dövlət mərasimləri, padşahanın saraydan ayrılması və dönüşləri, səfər hazırlıqları, yeniçəri qəbul mərasimləri və xarici elçilərin qarşılanması bu qapı önündə başlayırdı. Elçilər çox vaxt qapı önündə uzun müddət gözlədilir, bu gözləmə Osmanlı dövlətinin üstünlüyünü göstərmək məqsədilə diplomatik bir vasitə kimi istifadə edilirdi. Ənənə üzrə qapı səhər namazından dərhal sonra açılır və axşam yatsıdan sonra bağlanırdı; içəridəki saray nizamı bu ritmə görə formalaşırdı. 16-cı əsrdən etibarən bəzi idam cəzalarının ardından kəsilmiş başların qapı önündə qısa müddətə mızraqlara asılıb nümayiş etdirilməsi Osmanlı cəza hüququnda dövlət hakimiyyətinin görünür hala gətirilməsi üçün tətbiq olunan metodlardan biri olmuşdur. Qapı eyni zamanda sıx bir təhlükəsizlik və yoxlama nöqtəsinə malik idi; vəzifəlilərin, məmurların və elçilərin saraya girişləri burada qeyd edilir və nəzarət edilirdi.

Qapı, Topkapı Sarayı divarlarının Marmara’ya baxan qanadında yerləşir və Ayasofya Meydanına yönələn əsas oxun son nöqtəsini təşkil edir. Bab-ı Hümâyun‑dan içəri girən ziyarətçi ya da vəzifəli, birbaşa I. Avlu‑ya, digər adıyla Alay Meydanına keçir. Bu məkan, Bâbüsselâm‑a və oradan da sarayın nüvəsini təşkil edən Enderun avlularına açıldığı üçün qapı, saray kompleksinin xarici dünya ilə əlaqəli ən vacib keçididir.

Restorasiyalar

Bab-ı Hümâyun, 19‑cu əsrdəki böyük təmir işlərindən sonra Respublika dövründə 1926‑da geniş bir qoruma işi keçirmişdir. 1980‑lərdə İstanbul Restorasiya Atölyesi tərəfindən daş şpalıqları, kitabe səthləri və qorunmuş daxili məkanlar yenilənmiş; 2010‑lu illərdən etibarən Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən davam etdirilən işlərlə bina yenidən ziyarətçilərə açıq hala gətirilmişdir.