Baghbanli Mosque

Baghbanli məscid — Xorazmın Xiva şəhərindəki memarlıq abidəsi. O, 1809-cu ildə tikilmişdir. Məscid „İçən qala“ məhəlləsi, İslam Xoca küçəsi, 24-ci evdə yerləşir.

Memarlıq abidəsi „İçən qala“ dövlət muzey-qoruyucu operativ idarəetmə hüququ əsasında dövlət mülkünə aiddir.

2023-cü ildə məscidin təmir işləri başa çatdırılıb. Bu layihə Avropa Birliyi tərəfindən maliyyələşdirilən UNESCO‑nun „Əfqanıstan, Mərkəzi Asiya və İranda İpək yolu irsi yolları — Avropa mədəni irs ili beynəlxalq ölçüsü“ təşəbbüsü çərçivəsində həyata keçirilmişdir.

Tarixi və quruluşu

Məscidin ümumi sahəsi 26×13,3 m‑ni təşkil edir. Baş tərzdəki gümüşlü qapıdan həyətə daxil olunur. Qapının iki tərəfində hücrələr yerləşir. Həyətin iki tərəfi divarla əhatə olunmuşdur. Yuxarıda ön ayvanlı, gümüşlü otaq (6,8×6,8 m) yerləşir. Divarı və təməli sərt kərpicdən, qapı pəncərəsi hamar kərpicdən cüt‑cüt düzülmüş, pəncərələri şəbəkə şəklində daşdan işlənib. Qapısı oyma naxışlı (Usta Rozi Muhammadin adı qeyd olunmuş). Otağın daxili divarları daş suvoqlu. Cənubunda məhrəb, digər tərəflərində dərin və geniş ravoqlar işlənib. Ayvan şipi və sütun (XIV əsrə aid)ları oyma naxışlarla bəzədilmiş. Məscid dördbucaqlı formada olub, iki sütunlu və gümüşlü qış otağına malikdir. Binanın ağac sütunlarına oyulmuş bəzəklər bədii dəyərə malikdir, onlar Cümə məscidinin bəzəklərinə bənzəyir.

Sütunlar quruluşa quraşdırılmışdır. Məscidin girişinə quraşdırılmış mərmər daş lövhəyə yazıları oyma işləmiş ustad Polvonqulun adı və binanın tikildiyi ili şeirvari sətir ilə yazılmışdır. Həmçinin, orada məscidin tikilməsi haqqında tarix də gətirilmiş hesab olunur. Yazılar ərəb əlifbası, fars dilində, nəsətliq xət yazı üslubunda yazılmışdır. Mərmər lövhənin saxlanma vəziyyəti yaxşıdır. Qapılarda taxta oyma işinin başqa bir ustası — Yeniarıq rayonunun Ostona kəndindəki Şeyx Muxtar Vəli məzarı ziyarətgahına aparan oyma naxışlı qapını düzəltmiş ustad Odina Muhəmmədin oğlu Roz Muhəmmədin adı yazılmışdır. Əfsanələrə görə, məscid iki bağban qardaşın xeyriyyə puluna görə tikilmişdir.

Böyük kubbəli bu məscid görünüşü ilə XIV—XV əsrlərin abidəsini xatırladır, çünki onun daxili bəzəkləri, avlusundakı iki sütunun oyma naxışları, üzərində yazılmış hədislər bu dövrə məxsusdur. Sütunlar məscidin əvvəlki binasından qalmış ola bilər.

1813-cü ildə naməlum müəllif tərəfindən yazılmış “Halvati so‘hifo” əl yazısında bu yazılar belə qeyd olunmuşdur: “Və nurnişon Eltuzarxanın ayımi dövlətində bina tapmış Zubayda xanımın məscidlərini Pahlavon Quli bağbanlı yıxıb daşın kubbəsi kimi adoqə yetkürdü”. Bundan nəticə çıxarmaq mümkündür ki, əvvəl çınqıldan çobkori üsulu ilə tikilmiş məscidin adı Zubayda xanım olmuşdur. Bağbanlı məscidin qərb tərəfinə yaxın bir qəbr tikilmiş və bu qəbr Zubayda xanımın qəbri olmalıdır.