Balalyk Tepe

Balalyk tepe, keçmiş Baktriyada, müasir Uzbekistan’da, bir Mərkəzi Asiya arxeoloji məkanıdır və bir çox divar rəsmləri ilə tanınır. Bu, şahzadə Heftaliti qəbiləsinə məxsus kiçik möhkəmləndirilmiş malikənin yerləşdiyi yerdir. Ümumiyyətlə, Dilbercin rəsmlərindən bir az daha gec dövrə aid edilir, eramızın 5-ci əsrin sonlarından 7-ci əsrin əvvəllərinə qədər, ya da eramızın 6-cı əsrin sonlarından 7-ci əsrin əvvəllərinə qədər. Balalyk Tepe rəsmləri “Tokxaristan məktəbi”nin bir hissəsidir, bu məktəbə həmçinin Adzhina-tepe və Kafyr-kala daxildir. Onlar xronoloji olaraq Penjikentin sogd sənəti ilə ardıcıllıq təşkil edir.

Divar rəsmləri

Balalyk-tepenin mövzusu bərabər şəkildə ziyafətlə əlaqəlidir. Rəsm üslubu Penjikent, Afrasiyab və ya Varaxşanın yerli üslubundan olduqca fərqlidir. Ziyafət mövzusu Tokxaristanın Buddist divar rəsmlərinin dini mövzusundan fərqli olsa da və rəsmlərdə bir neçə elementin mövcudluğuna baxmayaraq Buddist xarakter daşımır, üslub və ikonografiyada bəzi oxşarlıqlar tapıla bilər.

Rəsmlərdəki kişilər sakalsız, qadınlar isə yuvarlaq xüsusiyyətlərə malikdir. Onlar möhtəşəm geyimlər və gözəl zinətlərlə bəzədilmişdir.

Rəsmlər Heftalitiləri eramızın 6-cı əsrin əvvəllərində, Birinci Türk Xaqanlığının Türklərinin gəlməsindən və Oxsusun 571-ci ildə onların cənub sərhədi kimi möhkəmlənməsindən əvvəl təsvir edir, bu da Balalyk Tepe-ni əhatə edir. Divar rəsmlərinin əksəriyyəti 6-cı əsrin ikinci yarısında (550-600 CE) məhv olunmuşdur. Çox oxşar Heftaliti tipləri Bamiyan Buddalarının donorlarının rəsmlərində, 35 metr Budda tavanında görülür.

Balalyk Tepe rəsm əsərləri Dilberjin Tepe və bəzi Bamiyan əsərlərinə çox bənzəyir və hər ikisi təxminən bir əsr əvvəl, eramızın 5-6-cı əsrinə, ya da bəzi mütəxəssislərin numizmatik sübutlara əsaslanaraq 4-cü əsrə qədər aid edilir. Balalyk Tepe rəsm əsərləri həmçinin Mərkəzi Asiyada “böyük təsvir dövrlərinin” ən qədimləri kimi də qəbul edilir.

Təyinat

Bir çox müəllif Balalyk Tepe rəsm əsərlərindəki fiqurların Heftalilərə (450-570 CE) məxsus olduğunu irəli sürmüşdür. Bu kontekstdə Çin Türküstanındakı Kızıl Mağaralardakı fiqurlarla paralellər çəkilmiş, onların da geniş oxşar geyimlər geyindiyi görünür. Balalyk Tepe rəsm əsərləri, türkların gəlişindən əvvəl, eramızın 6-cı əsrinin ilk yarısında Heftalilərin saray həyatını əks etdirir.

Balalyk Tepe rəsm əsərləri həmçinin Birinci Türk Xaqanlığı və Qərbi Türkların (571-720 CE) gəlişindən sonrakı dövrə aid edilir; bu türklar 571-ci ildən sonra Oxsun çayının şimalındakı, Balalyk Tepe daxil olmaqla, bölgəni işğal etmiş, Sasani isə cənubda qalmışdır. Türkların təyinatı, Dokhtar-i-Noshirwan kimi daha cənubdakı digər yerlər üçün də irəli sürülmüşdür.

Numizmatik paralellər

Balalyk Tepe tipologiyası ilə bölgənin sikkələrindəki portretlər arasında oxşarlıqları müəyyən etməyə yönəlmiş bəzi cəhdlər olmuşdur. Çax, müasir Taşkentdən olan bəzi sikkələrdə hökmdarlar sağa baxan portretlə, X şəklində tamğa və dairəvi Soqdi əfsanəsi ilə təsvir olunur. Onlar tez-tez başın üzərində aypara ilə də göstərilir. Bu hökmdarların sikkələrindəki üz xüsusiyyətləri və saç düzümü (yuvarlaq, demək olar ki, şişkin üzlər, badam formalı gözlər və çiyinlərdən yuxarı qısaldılmış düz saç) Balalyk Tepe'nin daha cənubundakı divar rəsmlərindəki fiqurlarla oxşar olduğu təklif edilmişdir.

Michael Fedorov bu növ sikkələri Çionitlərə (Heftalitlərə) aid edib, onlar 4-cü əsrin ortasından 6-cı əsrin sonuna qədər Altay dağlarının ətəyində, müasir Təşkent (Çax) şəhərində hökm sürmüşdür. Çaxdakı Çionitlər 7-ci əsrdə yox olub, təxminən 605-ci ildə işğalçı Qərbi Türklər son Çionit hökmdarını öldürərək onu Aşina tayfasından olan Türk Tegin ilə əvəz etdikdə.

Digər müəlliflər bu sikkələri 625‑725-ci illər arasındakı dövrə, yəni Qərbi Türklərin Çax bölgəsini nəzarət etdiyi dövrə aid ediblər.