Bibi-Heybat Mosque

Bibi-Heybat məscidi (Azərbaycan dili: Bibiheybət məscidi, Fars dili: مسجد بی‌بی هیبت) Baku yaxınlığındakı Bibiheybət kəndində yerləşir, Azərbaycan. Hal-hazırda 1990-cı illərdə tamamlanmış struktura, İran Şirvanşahı Farrukhzad II Ibn Ahsitan II-nin əmri ilə 13-cü əsrdə inşa edilmiş orijinal məscidin təkrarıdır. Tarixi məscid 1936-cı ildə Bolşeviklər tərəfindən tam məhv edildi. Bəzən "Fatimə məscidi" adlandırılır, bu da Alexandre Dumasın 1850-ci illərdəki səfəri zamanı ona verdiyi addır. Məscid Şiə İslamında müqəddəs bir yerdir.

Tarix

Məscid, yeddinci Şiə İmamı Musa əl-Qadiimin qızının məzarının üzərində inşa edilmişdir, o, Abbasilərin xəlifələri tərəfindən təqiblə Bakuya qaçmışdır.

Məzarın daşına oyulmuş bir yazıda Ukeyma Xanımın müqəddəs ailəyə aid olduğu bildirilir: "Burada Peyğəmbər Məhəmmədin nəvəsi, altıncı İmam Cəfər əl-Sadiqin nəvəsi, yeddinci İmam Musa əl-Qadiimin qızı, səkkizinci İmam Əli əl-Ridhanın bacısı Ukeyma Xanım dəfn olunmuşdur".

Məscidin cənub divarındakı yazıların əsasına görə, tarixçilər onun inşasını 13-cü əsrin sonlarına bağlayırlar. Məscid divarındakı ərəb yazısı belə oxunur: "İş Mahmud ibn Sa'd", bu da Baku yaxınlığındakı Nardaran Qalasını inşa edən eyni memardır.

Hacı Şeyx Şərif məscidin yaxınlığında dəfn olunan bir çox müsəlmanlardan biridir. O, Sufi təbliği üçün Bakuya gəlmiş və qalan ömrünü bu məsciddə keçirmişdir.

Məşhur fransız yazıçısı Aleksandr Dumas, 1858-1859-cu illərdə bölgəni ziyarət edərkən, “Voyage to the Caucasus” kitabında məscidi belə təsvir edib: “Bu məscid, ayaqla gələn, doqquz gün dua edən və bir il ərzində uşaq doğacaqlarına əmin olaraq evlərinə qayıdan çöl qadınları üçün ziyarətgahdır”. Yazıçının sözlərinə görə, şairə Xurşidbanu Natavan (Dumasın “Princess Khazar Utsmiyeva” adlandırdığı) məscidi ziyarət edib və oğul doğduqdan sonra, əri Xasay Xan Utsmiyev, minnətdarlığını ifadə etmək üçün məsciddən Bakıya bir yol tikib.

Məscidə istinadlar müxtəlif yerli və Avropa kəşfiyyatçıları və səyahətçilərinin əsərlərində də yer alır, o cümlədən Abbasqulu Bakıxanov, İlya Berezin, Johannes Albrecht Bernhard Dorn, Nicholas Khanykov və Yevgeni Pakhomov.

1911-ci ildə, məzarlığın şimalında yeni məscid binası inşa edildi, bu, Bakı xeyriyyəçisi Alasqar Ağa Dadaşovun maliyyələşdirməsi ilə və memar Hacı Nəcəf tərəfindən layihələndirildi. Məzarlıq və orijinal məscid bərpa edildi.

Məscidin dağıdılması

1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra, Bolşeviklər antireligiyalı kampaniyanı başlatdılar. Ölkə üzrə müxtəlif məzhəblərin dini strukturları yeni rejimin antireligiyalı siyasətinin hədəfinə çevrildi. Bunlar arasında Bakının Bibi-Heybat Məscidi, Rusiya Pravoslav Aleksandr Nevsky Katedrali və Roma Katolik Immaculate Conception Kilsəsi də var idi. Bu kampaniyanın bir hissəsi olaraq, tarixi Bibi-Heybat Məscidi 1936-cı ildə dağıdırıldı.

Yalnız məscidin məhv edilməsindən sonra, eyni ilin sonlarında, Moskva‑dakı Sovet hökuməti tarixi əhəmiyyətə malik memarlıq abidələrinin qorunması barədə qətnamə qəbul etdi. Bu arada, Azərbaycan Antik Qalıqları, İncəsənət və Təbiətin Qorunması Komitəsinin (Azkomstarsis) sədri Salamov, məscidin dağıdılmasında iştirak etdiyi üçün Sibiriyə iyirmi il sürgünə cəzalandırıldı.

Məscidin bərpası

1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra, o dövrdə Prezident Heydər Əliyev 1994-cü ildə məscidin məhv edildiyi orijinal sahədə yeni Bibi-Heybat məscidi tikilməsini sifariş etdi. Kompleksin planı və ölçüləri məscidin məhv edilməsindən qısa müddət əvvəl çəkilmiş fotoşəkillərdən istifadə edilərək yenidən quruldu. Müxtəlif səyahətçilərin qeydləri, o cümlədən 1925-ci ildə G. Sadigi‑nin məscidin 1920-ci illərin ortasındakı vəziyyətini təsvir edən mühüm məqaləsi, məscidin bərpasında əsas rol oynadı.

Heydər Əliyev prezidentin iştirakı ilə 11 iyul 1997-ci ildə həsr olunma mərasimi keçirildi. Yeni məscid may 1999‑da rəsmi olaraq açıldı və 2008-ci ildə Şirvanşah Fəruxzad və Heydər Əliyevə həsr olunmuş abidələr qaldırıldı.

Məscid 2005-ci ildə prezident fərmanı ilə yenidən quruldu və genişləndirildi. Ziyarətçilər üçün daha böyük rahatlıq və əlverişlilik təmin etmək məqsədilə əlavə salonlar tikildi.

Tarixi məscid

Orijinal məscid məzarın cənubunda yerləşirdi, minarəsi isə onun qərb tərəfində idi. Sonradan məscidə bir kript və iki nişan əlavə edildi, bunlar minarənin cənubunda yerləşirdi. Nişanlarda Fatali Xan adı yazılmışdı, onun məzar daşının mərmər lövhəsi hazırda Azərbaycan Dövlət Tarix Muzeyində saxlanılır.

Məscidin minarəsi 1305‑1313-cü illər arasında Mahmud ibn Sa'd tərəfindən tikilmişdir. Onun yuxarı hissəsi oymaqlar və stalaktitlərlə bəzədilmiş, yarım dairəvi şaquli kubbə ilə örtülmüşdür. Balkon barmaqları bəzəkli daş şəbəkə ilə bəzədilmişdir. Qrafik araşdırma göstərdi ki, minarənin hündürlüyü təxminən 22 m (72 ft) idi.

Kompleksin zəngin bəzədilmiş interyeri incə ornament dizaynları ilə xarakterizə olunurdu. Məscidin interyeri uzun düzbucaqlı namaz salonundan ibarət idi və o, bir ləncət arxı ilə çərçivələnmişdi. Kubbənin altında bir şamdan (shamdan) asılmış, bir qarmaqdan asılmış və rəngli şüşə panellərlə əhatə olunmuşdu.

Minarənin və məscidin şimal tərəfində, məzarın dərhal yanına bitişik, Johannes Albrecht Bernhard Dorn tərəfindən kəşf edilmiş bir yazı var idi. Yazıdan aydın olur ki, məzar 1619-cu ildə tikilmiş və onun tamamlanmasından bir gün sonra vəfat edən Şeyx Şərif Şeyx Bin Abid orada dəfn olunmuşdur.