Chashma Ayub Khazira

Chashmai Ayyub xazirəsi – Özbəkistanın Buxara vilayəti, Vobkent rayonunda yerləşən memarlıq abidəsi (XI–XIX). Bu qadamç su və Ayyub peyğəmbər adı ilə bağlıdır.

Xazira 1208–1209-ci illərdə Burxoniy hökmdar sadr Abdulaziz II tərəfindən 1017-ci ildə vəfat etmiş hadisşünas alim Abu Sa’d al-Xarjushiyin qəbri üzərinə inşa edilmişdir. Alimlərin fikrinə görə, Vobkent minarasını quran usta memar Chashmai Ayyub xazirəsini də bina etmişdir. Orta əsrlərdə qadamç funksiyasını yerinə yetirən bu ziyarətgahda dervişlər üçün xonaqos və məscid olmuşdur.

Xaziranın girişində yazılmış hədis Mərkəzi Asiya abidələrində saxlanılmış ən qədim hədis nümunələrindən biridir. Hal-hazırda abidə Özbəkistanın maddi və mədəni irsinin daşınmaz əmlak obyektləri milli siyahısına daxil edilib – dövlət qorumasına alınmışdır.

Rivayətlərdə

Bir rivayətə görə, cahanqəştlilikdən qətiyyətlə qurtulmuş Ayyub peyğəmbər Amudaryadan keçərək, Buxaraya çatmışdır. Bu yerdəki xalq onu hörmətlə qarşılamışdır. Xalqdən minnətdar olan peyğəmbər belə dua etmişdir:

Zaman keçdikcə peyğəmbər bu yerdə vəfat etmişdir. Onun qəbri üzərində inşa edilmiş imaratın gömbəzi altında Cənnətin bulaqlarından biri olduğu rivayət və əfsanələrdə qeyd olunan çaxma yerləşir. Çaxmanın önündə yarpaqları hətta qışda da yaşıl qalır bir ağac böyümüşdür.

Başqa bir rivayətə görə, peyğəmbər dayanıb qaldığı yerdə həssasının zərbəsindən yerə çaxma çıxıb. Çaxma suyu şifalı hesab olunur, bulağın başına minlərlə ziyarətçi və ehtiyaclılar toplaşmağa başlayıb. Zaman keçdikcə, o yer ziyarətgah halına gəlmişdir. Çaxma suyu isə dəri xəstəliklərinə qarşı şifalı hesab edilir.

Tarixi

Chashmai Ayyub xazirəsi Buxara şəhərindən 20 km uzaqlıqda yerləşir və Burxoniylar hakimiyyəti dövründə Sadr Abdulaziz II tərəfindən 1208–1209-cu illərdə inşa edilmişdir. Özbəkistan ərazisində Chashmai Ayyub adlandırılan üç abidə mövcuddur. Onlar Buxaradakı Chashmai Ayyub məqbərəsi (XII–XVI əsrlər), Qarşidakı Chashmai Ayyub məqbərəsi (XII–XV əsrlər), Vobkənddəki Chashmai Ayyub xazirəsi (XIII əsr).

Xaziranın Çəşmə Ayub adlandırılmasının əsas səbəblərindən biri qəbri 10 metr şimalda yerləşən dərinliyi 12–15 metrlik daş quyruğuna nisbətən verilib. Çəşmə Ayub xazirəsində miladi 1017-ci il (hicri 404-cü il)də vəfat etmiş, hadisəşünas alim Sad al-Xarjuşi qəbri yerləşir. Sad al-Xarjuşi haqqında Abdulkarim as-Sam‘oninin “al-Ansob” (Nasabnama) əsərində məlumat verilib.

Bina, həmçinin ticarət karvan yolu yaxınlığında yerləşdiyi üçün konak funksiyasını yerinə yetirib. Binanın hazırda yalnız giriş hissəsi, yəni, ön hissəsi saxlanılıb. Ön hissənin sol tərəfində isə sonradan təmir edilmiş, sərt kərpicdən tikilmiş divarın bir hissəsi mövcuddur.

İslam dini tətbiq olunmağa başladığı dövrdə ruhaniyyət, din nümayəndələri Qurani Kərimin göstərişləri və Məhəmməd peyğəmbərin hədislərindən çıxaraq müqəddəsləşdirilmiş şəxslərin adı ilə adlandırılan qadamcılara sığmamaq, həmçinin tərp etməmək yolunu tutmuşdur. Sonrakı dövrlərdə din nümayəndələrinin verdiyi fətaillər əsasında ziyarət üçün bəzi asanlıqlar verilib. Çəşmə Ayub abidəsində də həddən gətirilən bir lövhə mövcuddur. Ön hissənin yuxarı hissəsində “muaqqoq” yazısında peyğəmbər Məhəmməd alayhissalamın hədisi və bina tikilmiş tarixi yazılıb.

Oradakı firuzə rəngli kəşində aşağıdakı kitabə yazılıb:

Yodgorlikdə bitirilən kitab Mərkəzi Asiya yodgorluqlarında saxlanılıb qalan qədim hadis nümunələrindən biridir. İncəsənətşünaslıq fənləri namizədi Qoryogʻdi Jumayevin tədqiqatlarına görə, koshindəki yazı hicri 650-cı il (miladi 1252-ci il) olaraq göstərilib. Tarixçi alim Yelezaveta Nekrasovanın yazışına görə, koshin bölməsindəki yazı hicri 605-ci il, miladi 1208–1209-ci illərdə bitib. Əksər mənbələrdə xəzinənin pəncərəsindəki yazı miladi 1208–1209-cu illərdə bitdiyi qeyd olunub. Bina içərisində quyu yerləşir. Həmçinin, xəzinə ətrafında 4 dənə quyu var. Quyulardan üçü örtülüb, hazırda yalnız biri saxlanılıb. Yelezaveta Nekrasovanın yazışına görə, Çashmai Ayyub xəzinəsi ətrafında təbii bulaq qədimdən mövcuddur. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində xəzinə ətrafındakı məscid divarının arxasından X əsrə aid şərbət qabı parçası və 945–946-cı illərə aid Nuh ibn Nasr tənqəsi tapılıb. Bina təxminən XII əsrin birinci çeyrəklərində sadr Abdulaziz I (vəfatı 1124-ci il) tərəfindən əsas qoyulub, bunu xəzinə altındakı tapıntılar inkar etmir. Alimlərin fikrinə görə, xəzinə tikintisindən 9–10 il əvvəl Vobkent minarəsi inşa edilib.

Vobkənddəki xəzinə və minarənin dekorativ bəzəkləri və yazıları bir-birinə çox bənzəyir. Həmçinin, Çashmai Ayyub xəzinəsi və Buxara şəhərindəki Magʻoki attori məscidi pəncərə hissəsindəki yarım gövdələr yuxarı hissə bəzəkləri demək olar ki, eyni üslubda bəzədilib. Qoryogʻdi Jumayevin yazışına görə, yodgorluq XI–XII əsrlərdə inşa edilən Karmandakı Raboti Malik və Mir Said Bahrom məqbərəsi tikinti memarlığına bənzəyir.

1220-ci ildə Çingiz Xan tərəfindən Buxara işğal edilərək dağıdılıb və yandırılıb. Buxara əhalisi isə qırılıb daşınıb. Bu işğal kənd ərazilərində də özünü göstərir. İşğal nəticəsində Çəşmə Ayub xəzirəsi də dağıdılmış vəziyyətə düşüb. Bina divarı və məscidi zədələnib, bulağın yerləşdiyi otağın divarları da varınmağa başlayıb. Yaddaşda XVI əsrdə kiçik təmir işləri aparılıb, sahəsi 280 kvadrat metrdən iki dəfə yəni 120 kvadrat metrə qısalmışdır. Çəşmə Ayub xəzirəsinin dağıdılması bütün ölkə, o cümlədən paytaxt Buxara və onun ətrafında baş verən XVIII əsrin siyasi və iqtisadi böhranı ilə bağlıdır.