Cybistra

Cybistra və ya Kybistra, əvvəllər Ḫubišna kimi tanınan, qədim Kapadokiya və ya Kilikiyanın bir şəhəri idi.

Kybistra/Ḫubišna, I əsrin BC-də Luwian dilində danışan Neo-Hit krallığının paytaxtı idi.

Məkan

Kybistra/Ḫubišna-nın əsas şəhəri, müasir Konya Eregli bölgəsində, Konya şəhərindən təxminən 150 km cənub‑şərqdə, Türkiyənin Konya vilayətində yerləşirdi, lakin dəqiq məkan hələ müəyyən edilməyib.

Buradakı əsas müasir şəhər Ereğli, Konya‑dır. Cybistra‑nın daha dəqiq yeri ehtimal ki, Eregli Kara Höyük‑dədir, böyük qədim yaşayış höyükü, Aziziye adlı kiçik kəndin 1 km qərbində, Ereğli şəhərindən təxminən 20 km şimal‑şərqdə yerləşir.

Başqa mümkün məkan Tont Kalesi‑dədir, Gökçeyazı kəndinin yaxınlığında yerləşən, Ereğli‑dən təxminən 10‑12 km cənub‑şərqdə olan əhəmiyyətli arxeoloji sahə. Çiğdem Maner (2017) Tont Kalesi‑nin Ḫupišna/Ḫubišna ilə eyni olduğunu, çünki onun Tuwanuwa‑nın şərqindəki cənubi sərhədi nəzarət edən vacib strateji mövqeyi olduğunu iddia edir.

Antik hellenistik Heraclea Cybistra şəhəri də eyni ümumi ərazidə yerləşirdi. O, müasir Ereğli, Konya şəhərindəki Cybistra ilə eyni yerdə yerləşə bilərdi, ya da bu ərazidəki digər iki məkanlardan birinə köçürülmüş ola bilər. Arxeoloqlar hələ bu yerləri geniş şəkildə araşdırmayıb.

Ad

Şəhərin adı Köhnə Assuriya Koloniya Dövründə Ḫabušna (Köhnə Assuriya Akkad dili: 𒄷𒁉𒅖𒈾) kimi qeyd olunmuşdur.

Şəhərin adı Hitit İmperiyası dövründə Ḫūpišna⁠ (𒌷𒄷𒌋𒁉𒅖𒈾, 𒌷𒄷𒁉𒅖𒈾, 𒌷𒄷𒁉𒌍𒈾, 𒌷𒄷𒄫𒈾) və ya Ḫapušna (𒌷𒄩𒁍𒍑𒈾) idi.

Şəhər Neo-Assuriya qeydlərində aşağıdakı adlarla görünür:

Ḫubišna (𒆳𒄷𒁉𒅖𒈾),

Ḫubušna (𒆳𒄷𒁍𒍑𒈾),

və Ḫubušnu (𒆳𒄷𒁍𒍑𒉡).

Klassik Antik dövrdə şəhər Cybistra (Qədim Yunan: Κύβιστρα, romanizasiya: Kúbistra; Latınca: Cybistra) kimi tanındı.

Orta Bəltəqə Dövrü

Hittlər dövründən əvvəl Ḫūpišna, Cilician Qapılarının şimal ucunu qoruyan, cənuba Tarsusa gedən strateji mərkəz idi.

Telepinu Bəyannaməsinə görə, Ḫūpišna, Hitt Köhnə Krallığının 17-ci əsr BCE təsisçi-kraliçası Labarna I tərəfindən fəth edilən və daha sonra oğullarına hökmdar kimi təyin etdiyi yerlərdən biri idi.

16-cı əsr BCE dövründə, Hitt Köhnə Krallığının son kralı Ammuna, Hitt suverenliyinə qarşı üsyan edən əvvəlki dövlətləri yenidən tabe etmək üçün bir neçə hərbi kampaniya həyata keçirdi, bunlara Ḫūpišna da daxil idi.

Gecə Bəltəqə Dövrü

Ḫūpišna, Hitt İmparatorluğunun mətnlərində, Cənubi Anadoluda, sonrakı Klassik Tyanitisə uyğun gələn Aşağı Torpağın bir hissəsində yerləşən bir ölkə kimi qeyd olunmuşdur.

Ḫubišna Krallığı

Hitt İmparatorluğunun dağılmasından sonra Ḫubišna, Tabal bölgəsinin Neo-Hitt dövlətlərindən biri oldu, cənub bölgələrində yerləşirdi.

İron II. Ḫubišna krallığı haqqında az məlumat var. Ḫubišna kralı Puḫame, 24 digər Tabal bölgəsi kralı onun Tabal krallığına qarşı 837 və ya 836 BCE-də etdiyi hücumdan sonra ona tabe olduqdan sonra, Neo-Assuriya kralı Şalmaneser III (r. 859 – 824 BCE) ilə əvvəlcə tabe olmadı. Puḫame, Ḫubišna krallığından və paytaxtından keçdikdən sonra yalnız Şalmaneser III-in vergi ödəyicisi oldu.

M. ə. 738 bc‑də Tabaliya bölgəsi, Ḫubišna daxil olmaqla, Neo-Assuriya İmparatorluğunun vergi ödəyicisi olmuş, ya Neo-Assuriya kralı Tiglath-pileser III‑ün (r. 745 – 727 bc) Arpadın fəthi nəticəsində 743‑740 bc illəri arasında Tabaliya bölgəsinin dövlətlərinin ona tabe olması səbəbindən, ya da Tiglath-pileser III‑ün Tabalda aparılan bir kampaniyasının nəticəsi olaraq.

Bu səbəbdən Ḫubišna‑nın kralı Uirimmi, Neo-Assuriya İmparatorluğunun qeydlərində 738 və 737 bc‑də Tiglath-Pileser III‑ə hədiyyə təqdim edən beş kraldan biri kimi qeyd olunmuşdur.

M. ə. 679 bc‑də Assuriya kralı Esarhaddon (r. 681 – 669 bc) Cimmeriyalıları məğlub edib onların kralı Teušpa‑nı Ḫubišna‑da öldürmüşdür. Esarhaddonun Ḫubišna‑ya Göksu çayı vadisindən keçərək Anti-Taurus dağlarını və Tabal‑ı ötərək çatdığı görünür.

Klassik dövr

Strabo, Tyana‑dan bəhs etdikdən sonra “onun yaxınlığında Castabala və Cybistra var, dağa daha yaxın qalalar” deyir, burada dağ Taurus‑dur. Cybistra və Castabala, Ciliciya adlanan Kapadokyanın həmin bölməsində idi. Strabo Mazaca‑dan Pylae Ciliciae‑yə, Tyana‑dan keçərək, təxminən yarı yolda, altı gün səyahət olduğunu bildirir; sonra Tyana‑dan Cybistra‑ya 300 stadion, yəni təxminən iki gün səyahət olduğunu, Cybistra‑dan Pylae‑yə isə bir gün səyahət qaldığını qeyd edir. William Martin Leake “Cybistra‑nın Tyana‑dan Mazaca‑ya gedən yolda, əvvəlkindən altmış dörd Roma mil uzaqda olduğunu” qeyd edir. Ptolemy Cybistra‑nı Katooniya‑da yerləşdirir.

Cicero Ciliciyanın prokonsulu (51/50 BCE) olduğu zaman, qüvvələrini Taurus dağlarına doğru, Ciliciya ilə sərhəddə olan Kapadokyanın həmin hissəsindən keçərək, "Kapadokyanın kənarında, Taurusdan uzaq olmayan Cybistra şəhərində" düşərgə qurdu, Ciliciyanı müdafiə etmək və eyni zamanda Kapadokyanı tutmaq üçün. Cicero Cybistra şəhərində beş gün qaldı və Parçların Kapadokyanın girişindən uzaq bir yerdə olduğunu və Ciliciya sərhədlərində gözlədiklərini eşidəndə, dərhal Taurusun Pylae vasitəsilə Ciliciyaya yönəldi və Tarsusa gəldi. Bu, Strabonun təsvirləri ilə tam uyğundur.

Res Gestae Divi Saporisə görə, Cybistra Şapur I tərəfindən Anadolu kampaniyası zamanı, imperator Valerianın AD 260-cı ildə məğlubiyyəti və əsir alınmasından sonra ələ keçirilən Roma şəhərləri arasında göstərilmişdir.

Tabula Peutingerianada Cybistra, Mazaca Caesarea ilə Tyana arasında, qeyd olunan 9 vahid məsafədə, mərkəzi Anadolu Roma yol şəbəkəsində bir dayanacaq kimi görünür.

Bizans

Cybistra, Tyana Metropoliyası ilə birlikdə, Phaustinoupolis və Sasima ilə bir suffragan kilsə idi.