Cyme

Cyme (Greek: Κύμη) və ya Cumae Aeoliya şəhəri idi, Aeolisdə (Kiçik Asiya) Lydia krallığının yaxınlığında. O, Phriconian adlandırılmışdı, bəlkə də Aeolisdəki Phricion dağından, orada Aeoliyalıların Asiyaya köç etməzdən əvvəl məskunlaşdıqları yerdən.

Aeoliyalılar Cyme‑ni on iki şəhərlərindən ən böyük və ən vacib kimi qəbul edirdilər, bu şəhərlər Kiçik Asiyanın (müasir Türkiyə) sahilində yerləşirdi. Dənizə birbaşa çıxışı olduğu üçün, qədim dünyanın çoxlu torpaqla məhdudlaşmış məskunlaşmalarından fərqli olaraq, ticarətin inkişaf etdiyi düşünülür.

Məkan

Homerin Həyatı müəllifi və qədim coğrafi Strabo, Cyme‑ni Hermus çayının şimalında, Kiçik Asiyanın sahilində yerləşdiyini qeyd edirlər:

Hyllus‑u keçdikdən sonra, Larissadan Cyme‑yə məsafə 70 stadion, Cyme‑dən Myrina‑ya isə 40 stadion idi. (Strabo: 622)

Koinlər kimi arxeoloji tapıntılar da Hyllus çayı olduğuna inanılan bir çaya istinad edir.

Erkən tarix

Şəhərin əsası haqqında ənənəvi təsis əfsanəsini tamamlayacaq çox az məlumat var. Kyme Aiolian şəhərlərinin ən böyüyü idi. Əfsanəyə görə, o, Amazon Kyme tərəfindən təsis edilmişdir. Amazonlar Pontosdan (və ya müxtəlif mənbələrdə Kolxisdən, Trakiyadan və ya Skitiyadan) gələn müharibəçi qadınların mifoloji tayfası idi və Yunan qəhrəmanları ilə mübarizə aparırdılar. Cyme‑dən tapılan qədim koinlərdə tez-tez Kyme‑nin başı taenia ilə bəzədilmiş şəkildə təsvir olunur, arxa tərəfində isə atın qaçdığı göstərilir – ehtimal ki, bölgənin zəngin atçılıq sənayesi ilə əlaqəlidir.

Alternativ olaraq, əsasən Euboea olan Yunanıstanın əsas torpaqlarından gələn məskunlar Late Bronze Age dövründə Ege dənizini keçərək Dorian-dilli işğalçıların dalğaları bir zaman 1050 BCE civarında bir zamanlar güclü Mycenaean sivilizasiyasının sonunu gətirdikdə köç ediblər. Late Bronze Age və erkən Yunan Qaranlıq Dövrlərində, Cyme və ətrafındakı Aeolis bölgəsinin dialekti, qonşu ada Lesbosun dialekti kimi, qitə Yunanıstandakı Thessalia və Boetia-nın yerli dialekti ilə yaxından oxşar idi.

Şəhər Troya Müharibəsindən sonra, Mərkəzi Yunanıstanın Locrisindən gələn Yunanlar tərəfindən, Hermus çayı yaxınlığında yerləşən Pelasgian qalası Larisa ilk dəfə ələ keçirildikdən sonra təsis olunmuşdur.

Cyme inkişaf etdi və regional metropol halına gəldi, Aeolisdə təxminən otuz şəhər və məskən qurdu. Cyme sakinləri daha sonra üç yüz il sahildə yaşayaraq bir dəfə də liman vergisi götürməyən bir xalq kimi alay edildi. Hesiodun atası Cyme‑dən Egey dənizini keçərək səyahətə başladığı deyilir. Cyme‑nin ətrafındakı cənubi Aeolis şəhərləri arxa planda çətin dağlarla yaxşı bir torpaq kəməri tuturdu, lakin Cyme digər sahil koloniyaları kimi daxili bölgələrdə min illərdir Asiya Kiçikində yaşayan yerli Anadolu sakinləri ilə ticarət etmirdi. Nəticədə Cyme Qərbi Asiya Kiçikinin tarixində əhəmiyyətli rol oynamadı, bu da tarixçi Ephorusun (e. ə. 400‑330), özünün də şəhər sakini, Yunan tarixinin narrativində təkrarlanan şərhlərinə səbəb oldu ki, o, yazdığı hadisələr baş verərkən, onun Cyme yoldaşları əsrlərdir boş oturub sülhü qoruyublar. Lakin o, şəhərin iki Yunan şahzadəsi, Hermodike I və Hermodike II vasitəsilə Frigiya və Lidiyaya bağlarının, müvafiq olaraq yunan əlifbasının və sikkə pulun populyarlaşdırılmasında rolunun əhəmiyyətindən xəbərsiz ola bilərdi.

Ənənə deyir ki, Aeolian Cyme‑nin kralı Agamemnonun bir qızı Frigiya kralı Midasla evləndi. Bu əlaqə yunanların əlifbasını Friglərdən “borclanmasına” kömək etmiş ola bilər, çünki Frigiya hərf formaları Aeolisdən gələn yazı nümunələrinə ən yaxın olanlardır.

Pollux‑un bir pasajı pul sikkələmə prosesini icad edənlərdən bəhs edir, burada Cyme‑dən Pheidon və Demodike, Frigiya kralı Midasın həyat yoldaşı və Cyme‑nin kralı Agamemnonun qızı qeyd olunur.

Siyasi baxımdan, Cyme digər bölgədəki qurulmuş koloniyaların ənənəsini izləyən bir məskun demokratiyası kimi başlamışdır, baxmayaraq ki, Aristotel 7-ci və 6-cı əsrlərdə e.ə. Yunan dünyasındakı (Cyme də daxil olmaqla) bir zamanlar böyük demokratiyaların təbii adətə uyğun olaraq oligarxiyalara deyil, tiranlıqlara keçdiyini nəticə çıxardı.

5-ci əsr e.ə.

5-ci əsr e.ə. qədər Cyme Aeolisdə 12 qurulmuş ion koloniyasından biri idi. Herodot (4.138) qeyd edir ki, Ionian sahilini Fars hakimiyyətindən azad etmək planında Militiades Atinalının dəstəklənib‑dəstəklənməməsi barədə qərar verən hörmətli seçicilərdən biri Cyme‑li Aristagoras idi. Aristagoras Histiaeus Miləsli ilə, Chios‑lu Strattis, Samos‑lu Aeaces və Phocaea‑lı Laodamas tiranları ilə tərəf tutaraq belə bir təşəbbüsü rədd edirdi və bunun yerinə Ionian sahilindəki hər bir tiranın mövqeyinin Fars Kralı Darius‑a borclu olduğunu, öz şəhərlərini azad etməyin tiranlıqdan demokratiyanı təşviq edəcəyini iddia edirdi. Cyme nəhayət Kiro Böyük tərəfindən Lidiya Krallığının süqutundan sonra Fars İmperiyasının nəzarətinə keçdi. Herodot bu dövr üçün əsas mənbədir və İonia və Aeolisdə baş verən hadisələrə böyük diqqət yetirmişdir.