Damjili Cave

Damjili (Azerbaijani: Damcılı mağarası) – 6400-6000 BC tarixli yarım dairəvi forma malik mağara məkanıdır, Azərbaycanda Paleolit və Mezolit dövrlərində insan varlığının sübutları kəşf edilmişdir.

Məğarada müxtəlif daş alətlər, ox ucları, çınqıl bıçaqları, od yeri qalıqları və heyvanların fosil sümükləri tapılmışdır.

Mağaranın bir grottoşunda okrə izləri tapılmışdır, bu da məskunların simvolizm və estetika ilə məşğul olmaq istəyi ideyasını dəstəkləyir. Okrə tapıldığı təbəqələr sonrakı təbəqələrlə qarışıqdır, bu da okrənin Mousterian mədəniyyətinə aid olduğunu göstərir.

Ümumi baxış

Damjili mağarası Avey dağının mağaraları arasında ən böyüküdür. Sahəsi 360 km2 (139.0 kv.mil) təşkil edir. Mağaranın ön tərəfi illər ərzində daşqınlar nəticəsində məhv olunmuşdur. Mağaranın arxa tərəfinin hündürlüyü 4 m (13.1 ft)-dir.

Məkan

Bu yer Kiçik Qafqazın Cənub-Şərq hissəsində, Avey dağının, Daş Salahlı kəndindən Qazax rayonundan Xram çayına qədər uzanan hissəsində yerləşir.

Mağaranın adı

Damjili adı "ağlayan su" ifadəsinə işarə edir, çünki təbii çatlaqlardan keçən su damcıları (azərbaycan dilində damcı) daş qaya divarlarını yuyur.

Damjili bulağı

Damjili bulağının suyu mağaranın çınqıllı üst hissəsindən təbii çatlaqlardan damcı kimi aşağı axır. Təmiz və soyuq su damcıları aşağıdakı çuxura toplanaraq bulaq əmələ gətirir. Buna görə də bulaq Damjili adlanır, bu da "damcılarla" mənasını verir.

Qazıntılar

Damjılı mağarası ilk dəfə 1953-cü ildə rus alimi Zamyatin və azərbaycanlı arxeoloq Mammadali Husyenovun birgə ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir.

Qoruqda ilkin qazıntılardan tapılmış gil qabıqların parçaları Bronze Age (Qızıl Dəmir Dövrü) və Middle Ages (Orta əsrlər) dövrünə aid olduğu müəyyən edilib. Paleolit arxeoloji ekspedisiyası, 1956-cı ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Tarix Muzeyi çərçivəsində yaradılmış, M. Huseynovun nəzarəti altında 1956-1958-ci illər arasında Damcılı mağarasında əsas qazıntılar aparmışdır.

Bu qazıntının nəticəsində mağaranın müxtəlif mədəni təbəqələrindən təxminən 7,000 daş alət və 2,000-dən çox ov heyvanının sümükləri tapılmışdır.

2015–2017-ci illərdə Azərbaycan və Yapon ekspertləri (Tokio Universitetinin professoru Yoshihiro Nishiaki rəhbərliyində) birgə qazıntılar aparmışdır. Qazıntılar 10 müxtəlif istiqamətdə başlanmışdır. Nəticədə Neolit dövrünə aid əşyalar, yanğın yerlərinin qalıqları, Orta Paleolit alətləri 4 metr dərinlikdə aşkar edilmişdir. Materiallar Yapon laboratoriyalarında araşdırılmışdır.

Tapıntılar

Damcılı mağarasında tapılmış alətlər Orta Paleolit – Mousterian dövrü, Yuxarı Paleolit, Mezolit, Neolit, Eneolit və Bronze Age (Qızıl Dəmir Dövrü) dövrlərinə aiddir.

Yuxarı Paleolit dövrünə aid kəsmə alətləri, qırıcılar, iynələr, bıçaq formalı alətlər əsasən çınqıl və obsidian daşından hazırlanmışdır.

Mezolit dövrünə aid qələm formalı nüvələr, kiçik bıçaq formalı lövhələr, kiçik qırıcılar, kəsmə və ucu sivri alətlər, Neolit dövrünə aid ox ucları, parlatılmış daş obyektlər müəyyən edilmişdir.

Mousterian və Mezolit dövrünə aid tapıntılar üçbucaq formalı iynələr, böyük dairəvi kəsmə alətləri və ov üçün istifadə edildiyi düşünülən nüvələrdən ibarətdir.

Bəzi bazalt qırıcılar dairəvi formalıdır.

Disk formalı nüvə alətləri 100,000-80,000 il əvvəl Damcılıda məskunlaşmış Neandertal insanına aid olduğu hesab edilir.

Son Nishiaki qazıntılarının nəticələri 2022-ci ildə nəşr edildi. Alimlərə görə,

"2016–2019-cu illərdə Qərbi Azərbaycan, Damcılı mağarasında aparılan qazıntılar, ilk dəfə olaraq əsas Mezolit-dən Neolit dövrünə keçid dövrünün təbəqələşmiş mədəni ardıcıllığını aşkar etdi. Onun radiokarbon xronologiyası, ən azı araşdırma bölgəsində, təxminən 6000 cal BC tarixində Neolit iqtisadiyyatının nisbətən qəfil ortaya çıxmasını müəyyən etdi və bu, daha əvvəlki Neolit cəmiyyətinin başqa bir forması mövcud olduğu uzun müddət davam edən iddianın yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir."

Qafqaz bölgəsində gec yeddinci ilə altıncı minillik BC arasındakı dəqiq təbəqə ardıcıllığı əvvəlki araşdırmalarda çatışmazdı. Bu, indi qazıntılarla yaxşı sənədləşdirilib. Mezolit-dən Neolit keçid dövrünün zəngin mədəni və yaşayış yığımaları tapılmışdır.