Divriği Great Mosque and Hospital

Divriği Ulu Cami və Darüşşifası (Türk: Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası) 1228–1229-cu illərdə yerli Mengujekid sülaləsi tərəfindən kiçik Anadolu şəhəri Divriği-də, hazırda Sivas vilayətində, Türkiyədə tikilmişdir. Kompleks yuxarı şəhərdə, qaladan aşağıda yerləşir. Kompleksin incə daş oyma işləri və eklektik memarlığı onu Anadolu memarlığının ən önəmli əsərləri arasında yerləşdirir və 1985-ci ildə UNESCO Dünya İrs Siyahısına daxil edilməsinə səbəb olmuşdur.

Tarixçə

Divriği şəhəri 9-cu əsrdə Bizans hakimiyyəti altında təsis edilmiş, lakin 1071-ci ildə Manzikert döyüşündə Bizansın məğlubiyyəti sonrası bölgəni məskunlaşan türk tayfaları işğal etmişdir. Bu dövrdə Anadolu bölgəsi yerli türk sülalələri və Səlcuq sülaləsinin budaqları tərəfindən idarə olunan bir çox rəqabətçi beyliklərə bölünmüşdür. 12-ci əsrdə Mengujekidlər və ya Mengücek sülaləsi Divriği və Erzincan kimi yaxın şəhərləri idarə etmişdir. Eyni əsrdə, əmir İshaqın vəfatından sonra sülalə iki budağa bölünmüş, bir budaq Divriği‑dən, digər budaq isə Erzincan‑dan idarə etmişdir. Mengujekidlər Konya Səlcuqları ilə evlilik əlaqələri vasitəsilə bağlı olmuş və Rum Sultanlığı, Konya‑dan idarə olunan, gücünün zirvəsində olduğu zaman onları öz qoruyucuları və müttəfiqləri kimi tanıyanlar.

Mengücek hökmdarları incəsənət, elm və ədəbiyyatın böyük himayədarları idilər. İncəsənət tarixçisi Doğan Kuban bu, məscid və xəstəxananın tikintisi üçün lazım olan istisna sənətkar qrupunun bu dövrdə şəhərdə mövcud olmasının səbəbi ola biləcəyini irəli sürür. O, həmçinin bu dünyanın bu hissəsindəki mədəni mühitin həmin dövrdə çox müxtəlif və dinamik olduğunu qeyd edir. Müxtəlif sənətkar və ustalar qrupları bölgədə səyahət edib, bir himayədardan digərinə köçərək, müxtəlif yerlərdən və ənənələrdən təsirləri əks etdirən eklektik memarlıq üslubu yaradırdı.

Təsis

Məscidin şimal portalı 626 AH (1228-9) tarixini və onun himayədarı olaraq Divriği filialının Mengücekidlərindən Ahmadşah ibn Süleymanın adını verir. Xəstəxananın portalındakı yazıda bina dār al-shifā' ("müalicə evi") kimi təsvir edilir və onun təsisinin Tūrān Malik bint Fakhr al-Dīn Bahramşaha aid olduğu bildirilir. Fakhr al-Dīn Bahramşah, Erzincan'da təxminən altmış il davam edən və 1225-ci ildə vəfat edən ən tanınmış Mengücekid hökmdarıdır. Ahmadşah və Tūrān Malikın evli olduğu tez-tez qəbul edilən bir fikir olsa da, bu iki geniş Mengücekid kraliyet ailəsi üzvü arasında nikah münasibətini sübut edən heç bir epigrafik və ya digər sübut yoxdur.

Baş memarın adı həm məscidin, həm də xəstəxananın daxili divarlarında yazılıb və Khurramşah ibn Mughīth al‑Khilātī kimi oxunur. Bu ad onun Ahlat şəhərində, orta əsr mənbələrində al‑Khilāt olaraq tanınan, mənşəyini göstərir.

Bərpa işləri

Epigraflara görə, kompleks 15-ci və 19-cu əsrlər arasında bir neçə dəfə əhəmiyyətli şəkildə bərpa olunmuşdur. 20-ci əsrdə materialların pisləşməsi və struktur problemlərinə qarşı daha çox bərpa işi aparılmışdır. 2010-cu ildə başqa bir böyük bərpa prosesi qərara alındı. Bir neçə illik hazırlıqdan sonra, bərpa işləri 2015-ci ildə ilk tenderin keçirilməsi ilə başladı. Layihə dayandırılıb 2017-ci ildə yenidən davam etdirildi, lakin 2019-cu ildə maliyyə səbəbləri ilə yenidən dayandırıldı, o vaxtkı mərhələlərin bir çoxu artıq tamamlanmışdı. 2021-ci ildə yeni bir tender keçirildi və 2022-ci ilin fevralında bərpa prosesinin son mərhələlərində işlər yenidən başladı. Məscid layihənin tamamlanmasından sonra may 2024‑də ziyarətçilərə açıldı.