Dunaalmási Kőfejtő Természetvédelmi Terület

Dunaalmási Kőfejtő Təbiət Qoruma Sahəsi Dunaalmás və Szomód yaşayış məntəqələrinin sərhədində, Komárom-Esztergom vilayətinin şimal hissəsində, Gerecse dağının şimal budaqlarında yerləşir. Sahə təxminən 230 hektar sahəni əhatə edir. Kamenolom Duna–Ipoly Milli Parkının idarəetmə səlahiyyətinə daxildir. Üzərindən Dunaalmás-Szomód turistik yolu və Dunaszentmiklós-Kőpite dağı turistik yolu keçir.

Kamenolom Roma dövründə də fəaliyyət göstərmiş, o zaman yaxınlıqdakı Brigetio qalasına material çıxarılmışdır. Tarixi abidə sayılan daş çuxur yolu, Roma Yolu, Macarıstanda qalan ən uzun Roma mənşəli yol şəbəkəsidir. Kamenolom ikinci dünya müharibəsi dövrünə qədər fəaliyyət göstərmişdir.

Pleistosen dövrünə aid qədim heyvan tapıntıları arasında bir fil növünün (Elephas planifrons) nümunəsi, məhv olmuş bir tısbağa növünün (Clemys méhelyi) nümunələri və şirin su çuxurluqları qalıqları gizlədilmişdir.

Əvvəlki çöl qumlu çəmən yerinə çam meşəsi əkilib. Macarıstanda təxminən 33 fıstıq növündən 18-i burada, çox kiçik sahədə yaşayır, bu da unikal növ zənginliyini göstərir.

Qorunan təbii sahənin qısa təsviri

Tikinti materialı kimi mənbə daşını Romalılar da istifadə etmiş, onun mədənçiliyi ikinci dünya müharibəsinə qədər davam etmişdir.

Gerecse tipik bir qırıq dağlıqdır. Dağ kütləsinin kənarlarını əhatə edən qırıq xətləri boyunca (əsasən tatai və Duna-völgyi qırıq sistemləri boyunca) çox su axını olan qaynaq sular çıxmışdır və bunlardan qaynaq kireci əmələ gəlmişdir. Dunaalmás üzərində qaynaq kirecinin sahəsi 2,5 kvadrat kilometrdən artıqdır, qalınlığı 20‑25 metrdir. Qaynaq kirecinin çıxması pannon dövründə başlamış, bəzi yerlərdə isə demək olar ki, bu günə qədər davam etmişdir. Qaynaq suyu fəaliyyətinin tam dayanması tatabányai kömür yatağında aparılan mədənçiliklə əlaqəli karst su səviyyəsinin böyük dərəcədə aşağı salınması nəticəsində baş vermişdir.

Qorunan daş çıxarma sırasının daş materialı aşağı pleistosen dövründə yığılıb. Daş çıxarma sırası əsasən dörd böyük köhnə mədənindən ibarətdir. Dunaalmási qaynaq kireci özünə “tetarát” inkişafı deyilir: qaynaq kirecinin çıxmasına səbəb olan qaynaqlar şimal‑qərb istiqamətində uzanır. Qaynaq kirecindən 3,5 metr hündürlüyündə bəndlər tikilmişdir. Su bu bəndlərdən keçərək 30‑50 metr diametrli, sığ dərinlikli göllərdə toplanmışdır.

Daş çıxarma sahəsində son dərəcə dəyərli paleontoloji tapıntı materialı aşkar edilmişdir. Tapıntı materialının maraqlı hissəsi bir qədim fill növü (Elephas planifrons), burada təsvir olunan məhv olmuş bir tısbağa növü (Clemys méhelyi) və qaynaq göllərində yaşayan şirin su çuqun balığıdır.

Qorunan daş çıxarma sahəsinin səthində yaşayan bitki örtüyü də az deyil, maraqlı və nadirdir: çöl qumlu çəmən yerinə əkilmiş meşə və somódi papatyalı meşə (öz torpağımızda rast gəlinən 33 papatyalı növdən 18‑inə məskən təmin edir). Avropada heç bir yerdə bu cür kiçik sahədə bu qədər papatyalı növ, onların hibridləri və variasiyaları mövcud olan oxşar yaşayış yeri məlum deyil. Təəssüf ki, son onillikdə iqlim/hava dəyişiklikləri yaşayış yerinin davamlılığına əlverişli deyil.

Kőpite dağı ilə Les dağı arasında tam olaraq qorunmuş, Romalılar tərəfindən inşa edilmiş, yəni daş çanaq yolu, burada romalı qulular çıxarılan kalkar daşını daşıyırdılar. Bu, Macarıstanın ən uzun məlum və tikilmiş Roma dövrü yoludur.

Dunaalması mənbə kalkarı yerli baxımdan bənzərsizdir. Buna görə də dunaalması daş mədənlərinin daş təhlilləri geoloji əsas kəsik kimi qəbul edilir.

Bitki aləmi

Dunaalması Daş Mədənləri Təbiət Qoruma Sahəsində bir çox bitki növünün nümayəndələri mövcuddur. Ağ ağcaqayın (Populus alba), meşə palıdları (Quercus), qələm ağacları (Ulmus) ağaclarını təşkil edir.

Xuş örtüyü çox böyük müxtəlifliklə xarakterizə olunur. Aşağıdakılar tapılır: pintycsőrű moha (Brachythecium rutabulum), Herzogiella seligeri, Katalin-moza (Atrichum undulatum), Aulacomnium androgynum, Pohlia nutans, Dicranum montanum, ağlayan vankos moza (Leucobryum glaucum), iğcəli moza (Calliergonella cuspidata), Campylopus introflexus, Dicranum tauricum, yuvarlaqböyrəkli qaraciyər moza (Frullania dilatata), meşə tüklü moza (Polytrichastrum formosum), düz saplı moza (Pylaisia polyantha), çam moza (Hypnum cupressiforme), Bryum laevifilum, Orthotrichum obtusifolium, Orthotrichum patens, Orthotrichum diaphanum, Orthotrichum pumilum, Plagiomnium undulatum, Scleropodium purum, Brachythecium velutinum, qırmızı şərbətli moza (Pleurozium schreberi), qıvrım moza (Leskea polycarpa), Pseudoleskeella nervosa, Amblystegium serpens və Radula complanata. Plagiomnium affine isə papatyalar yaxınlığında yaşayır.