Fatih Paşa Mosque

Fatih Paşa Camii (həmçinin Kurşunlu Cami və Bıyıklı Mehmet Paşa Camii olaraq da bilinir), Türkiyənin Diyarbakır şəhərində yerləşən bir camidir. Şəhərin ilk Osmanlı Valiyəsi Bıyıklı Mehmed Paşa tərəfindən 1516-1520 tarixləri arasında inşa etdirilmişdir.

Şəhərin şimal-şərqində, Fatih Paşa Mahallesi, İç Sokakda yerləşir. Şəhərin ilk Osmanlı Camisi‑dir və Diyarbakırdakı binaların ən böyük və ən incə olduğu qəbul edilir.

Diyarbakırı Osmanlılar adına zəbt etmiş olan Bıyıklı Mehmet Paşa’ya Diyarbakır xalqının “Fatih Paşa” ləqəbini verməsindən dolayı Fatih Paşa Camii; kubbesi və damının tamamilə qurşun təbəqəsi ilə örtülmüş olması səbəbindən “Kurşunlu Cami” olaraq da adlandırılır. Mehmet Paşa caminin şərq tərəfindəki hazirədə dəfn olunmuşdur.

Ətrafında yerləşən, medrese və hamam olması ehtimalı olan xarab binalarla və önündəki baniyəyə aid türbə ilə birlikdə bir külliye yaradır. Şimal‑şərqində də başqa bir 16‑cı əsr Osmanlı valisi Özdemiroğlu Osman Paşa’nın türbəsinə yer verilib. Şimal‑şərqdəkı Şafiîlər bölməsi, camini əhatə edən bu günkü avlu divarının xaricində qalmışdır.

Tarixçə

Fatih Paşa Camii, Diyarbakırın ilk Osmanlı Valiyəsi Bıyıklı Mehmed Paşa tərəfindən 1516-1520 tarixləri arasında inşa etdirilmişdir. Diyarbakır Mədəniyyət və Təbii İrs Qoruma Bölgə Şurası tərəfindən “Kurşunlu Camii və Hazire” adı ilə 12 İyun 1991 tarix və 784 saylı qurul qərarı ilə qeydiyyata alınmış və qorunmağa götürülmüşdür. Cami, Vəkillər Ümumi İdarəsi tərəfindən 1960, 1975‑1976, 1981‑1983 və 2008 illərində təmir edilmişdir. Cami, Dekabr 2015‑də caminin ətrafında PKK ilə Türkiyə Respublikası təhlükəsizlik qüvvələri arasında baş verən münaqişədə ciddi zərər almış və yanmışdır. Bu zərərin və yanğınların məsuliyyəti müəyyənləşdirilə bilməmiş, müxtəlif mənbələr tərəfindən PKK üzvləri də, Türkiyə Respublikası təhlükəsizlik qüvvələri də məsul tutulmuşdur. Təmir işlərinin tamamlanması ilə 7 Mart 2019‑da cami yenidən ibadətə açılmışdır.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Məscid mərkəzi plan sxeminə malikdir. Ortada dörd kvadrat ayağın daşıdığı pandantifli əsas kubbe, dörd tərəfdə yarım kubbələrlə genişlədilmişdir. Bu yarım kubbələr də divarlara və kəmərlərə bir-bir böyük, sonra isə daha kiçik eksedralarla bağlanır.

Harimin şimalında yeddi kubbəli son cəmiyyə yeri yerləşir. Son cəmiyyə yerinin səkkiz ədəd sütunu və başlıqları ağ mərmərdən ibarətdir. Quruluşun şimal fasadında yerləşən son cəmiyyə yerinin ortasında məscidin tac qapısı var. Tac qapısının iki yanında sütunçular yerləşir. Sütunçuların başlıqları həndəsi və bitki motivləri ilə bəzədilmişdir. Əsas giriş qapısı basıq kəmərlidir. Tac qapısının sağ və solunda, harimə açılan bir pəncərə və almaz tac örgülü kiçik məhərrəmlər yerləşir.

Divarları ümumiyyətlə sadə olan binanın ən hərəkətli hissəsi qiblə divarının ortasındakı məcidi və minbəri təşkil edir. Mescidin məcidi düzgün kəsilmiş çınqıldan hazırlanıb və qiblə divarından kənara çıxarılıb. Məcidin sağ tərəfində yerləşən mərmər minbərin köşk bölməsi, qoruyucu barmaqlıqlar və xüsusilə mərmər qapı qanadları bəzəməlidir. Mescidin məcidi düzgün kəsilmiş çınqıldan hazırlanıb və qiblə divarından kənara çıxarılıb. Mərmər minbərin köşk bölməsi, qoruyucu barmaqlıqlar və xüsusilə mərmər qapı qanadları bəzəməlidir.

Məscidin şimal-qərb küncündə yerləşən minarə kvadrat əsaslı silindrik gövdəli və tək şerefəlidir. Şeref, altı sıra mukarnaslıdır. Bariyerləri daş şəbəkəli olub altı kollu ulduzlardan ibarət bir kompozisiyaya malikdir. Sadə silindrik petek pramidal bir külahla örtülmüşdür.

Kitabəsi

Tikiliyin inşa kitabəsi günümüzə çatmamışdır. Cəmiyyənin avlusuna giriş üçün istifadə olunan xarici qapıda bir inşa kitabəsi olduğu qeyd edilsə də, 1819-cu ildə Diyarbakırda baş verən üsyanlar zamanı, iç qaladan atılan topların dəqiqə vurması ilə dağılan bu qapı və üzərindəki kitabə itmişdir.

Bəzəkləri

Tikilidə bəzək daş və ağac materialı üzərində tətbiq olunmuşdur. Daş bəzəklər bazalt, kalk və mərmər üzərində oyma, kabartma və qəfil oyma texnikaları ilə yaradılmışdır. Minbərdə istifadə olunan mərmər üzərində, bu texnikalara əlavə olaraq boya texnikası da istifadə edilmişdir. Məscid daxili məkanında çini bəzəklərinin də olduğu bildirən mənbələr mövcuddur, lakin çinilər bu günə qədər çatmamışdır.

Xarici memarlıqda şimal fasadı və minarədə bəzək görülür.

Külləsi

Məscidin şimal-qərbində struktura bitişik bir türbə yerləşir. Şimal-şərqində isə başqa bir 16-cı əsr Osmanlı valisi Özdemiroğlu Osman Paşa'nın türbəsinə yer verilibdir. Şimal-şərqdəki Şafiilər bölməsi, məscidi əhatə edən bu günkü avlu divarının xaricində qalmışdır.

Eni düzbucaqlı planlı Şafiilər hissəsinin üzəri düz damla örtülüdür. Tikilmə tarixini verəcək bir sənəd yoxdur, lakin 16-cı əsrin ikinci yarısına tarixləndiyi düşünülür. Keçmişdə mədrəsə olaraq xidmət edən bu hissə, 2004-cü ildən etibarən Fatih Paşa Qadın və Uşaq Təhsil Mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.