Ferruh Kethüda Mosque

Ferruh Kethüda Camii ya da Balat Camii; İstanbul vilayəti, Fatih rayonunun Balat məhəlləsində yerləşən Mimar Sinan əsəri məscid.

Ayvansaray məhəlləsində, Mahkemealtı Küçəsində yerləşir. Osmanlı dövründə Halvetiyye təriqətinin Sünbüliye qoluna aid bir tekkənin təkbirlənməsi olaraq da istifadə olunurdu. 1925‑dən sonra uzun müddət xidmət xaricində qaldı; 1960‑da təmir edildi və yenidən ibadətə açıldı. Düz kiremit damlı, içdən kubbəli, mütavazı bir bina olan məscidin qiblə divarında bir günəş saatı var. Mihrabı, dəyərli çinilərlə örtülüdür.

Balat Tekkəsi

Məscid, Halvetiyye təriqətinin Sünbüliye qoluna aid bir tekke olaraq xidmət vermiş kiçik bir binalar topluluğunun bir hissəsi olub, 1562‑1563 tarixində inşa edilmişdir. Osmanlı Dövlətində 16‑cı əsrdə idarəçi sinfə məxsus bir çox şəxs, öz saray və konaklarının bağçalarına Halvetilər üçün tekke inşa etdirmiş, onlara geniş maddi imkanlar təqdim etmişdi. Balat məhəlləsindəki bu tekke külliyyəsi, Kanuni Sultan Süleymanın sadrazamı Semiz Ali Paşanın kethüdəsi (kâhyası) olan Ferruh Ağa tərəfindən Mimar Sinan‑a inşa etdirildi. Vəkfnaməsində, tekkənin Ferruh Ağa‑nın sarayının qarşı tərəfinə inşa edildiyi yazılır. Qəbri isə məscidin ön tərəfindəki hazirədə yerləşir.

Ferruh Kethüdâ, tekkəsində Sinanüddin Yusufun təyin edilməsini vəkfnaməsində şərt qoymuşdu. Tekkənin ilk üç şeyhi, buradakı vəzifələrindən sonra, Halvetiliyin Sünbülî qolunun asitânesi olan Koca Mustafa Paşa Tekkəsinə keçmişdir. Bu səbəbdən bu tekke, Halveti tekke iyerarxiyasında, Koca Mustafa Paşa Tekkəsinə keçişin son addımını təşkil edirdi. Məscid, tekkənin təkbirlənməsi olaraq da istifadə olunmuş olduğundan Balat Tekkəsi adı ilə bilinirdi.

Şəriyyə Məhkəməsi və digər binalar

Ağac damlı Ferruh Kethüda Məscidinin də daxil olduğu kiçik külliyyə; müştemilat, məhkəmə binası və çeşmədən ibarət idi. Osmanlı şəriyyə məhkəmələrindən biri olan Balat Şəriyyə Məhkəməsi bu külliyyədə, məscidin həyətindəki binada fəaliyyət göstərmişdi. Məscidin yerləşdiyi küçə, “Mahkemaaltı” adını buradan alır. Külliyyənin digər binaları yıxılmış; yalnız məscid və çeşmə günümüzə qalib gəlmişdir.

Məscid

Kəsik daşdan tikilmiş məscid, düzbucaqlı planlı; düz kiremit damlı, içdən kubbəli, təvazökar bir binadır. Erkən dövr Osmanlı binalarında görülən zaviyəli (ters t tipli) plan sxeminin tətbiq edilib.

Fərqli yönlərə açılan basıq kəmərli beş qapısı var. Mimar Sinan, altı ya da səkkiz dəstəkli, mərkəzi kubbəli bəzi məscidlərində tətbiq etdiyi məhrəb çıxıntısını ağac damlı bu struktura da tətbiq edib. Damın içində xaricdən görünməyən bir kubbəsi var.

Binaın qiblə divarında bir gün saatı yerləşir. Evliya Çelebi'nin bildirdiyinə görə şimal divarının son məclis yerinə baxan səthində həcc yolundakı müxtəlif məkanları və keçidləri göstərən mənzərə rəsmləri var idi, lakin bu rəsmlər bu gün mövcud deyil.

Məhrəb, 18-ci əsrin ilk rübündə Tekfur Sarayı'nda istehsal edildiyi düşünülən çinilərlə örtülüb. Məscidin minarəsi harimin şimal-qərb küncündədir. Minarə, ehtimal ki, 23 may 1766 zəlzələsindən sonra qayda üzrə yenilənib. Tekke müstəmləkəsi və məhkəmə binası ilə birlikdə məsciddəki ağac son məclis yerinin 1877-ci il Balat yanğında ortadan qaldığı düşünülür.

Xidmət xaricində qalması, yenidən açılması və təmiratlar

Ferruh Kethüda Məscidi, tekkələrin bağlanması ilə birlikdə, 1925-ci ildən sonra uzun müddət xidmət xaricində qalıb və harab vəziyyətə gəlib. Divarlarında olan digər Tekfur çiniləri 1940-cı illərdə oğurlanıb və dağıdılıb.

Məscid, məhəllə xalqı tərəfindən yaradılan bir cəmiyyətin təşəbbüsləri ilə 1953-cü ildə təmirə başlanılıb. Təmir, Vəkillər İdarəsinin dəstəyi ilə 1960-cı ildə tamamlanıb və məscid yenidən ibadətə açılıb. Məscid 1986-cı ildə və 2016-2021 illəri arasında böyük təmir görüb.