Gissar Fortress

Hisor qalası (farsca: قلعه حصار‎) — tarix‑mədəniyyət abidəsi Hisor rayonunda. Hisor qalası Hisorun tarix‑mədəniyyət qoruğu kompleksinin bir hissəsidir.

«hisor» (farsca: حصار‎) ərəb dilindədir və mənası “qəsəbə” və “qalə” (farsca: قلعه‎)dır. Bu qalə, hal‑hazırda Duşanbe şəhərinin şimal‑qərb 5‑kilometrində yerləşir, əvvəlki Şumon şəhərindən qalmışdır, XV—XVII əsrlərdə “Şodmon Hisoru”, yəni Şodmon qaləsi adıyla tanınırdı. “Şodmon” sözünün tələffüzünün pozulması nəticəsində o, “hisor” şəklində qaldı və xüsusi ad — Hisor — aldı.

Hisor dağçığı, Hisor qalası adıyla tanınan, Pəşdodi dövrünün abidəsidir və qalənin üstü üç hissədən ibarətdir. Onun yüksək hissəsi bəkü amirların yerləşdiyi yer, ikinci hissə, yəni aşağı hissə — məscid, əsas hissəsi isə saray təşkil edir. Hisor qaləsinin ətrafı müdafiə məqsədli yüksək qalın divarla əhatə olunmuş, divarın hündürlüyü qalənin üst səviyyəsindən 3,5 metr, divarın eni isə 10 metrdir. Bəkü nizamdan bütün Hisor rayonunun mənzərəsi gözə çarpır. Hisor qaləsinə yalnız qapı vasitəsilə daxil olmaq mümkündür.

Tarixi rəvayətlər

Bəziləri inanıblar ki, qalə bir gecə Allahın əmri ilə yaranıb. Lakin, tarixi rəvayətlər onun inşasını şah Tahurası Devbənd — Huşangşahın oğlu, Siəmək nəbri və əfsanəvi Pəşdodi dövrünün (3280‑993-ci illər melodik) nəğməkarı ilə əlaqələndirirlər. Rəvayətlərə görə, Tahmuras devlərə qarşı mübarizədə öz sehrli üsulu ilə, yəni sehr və cadu ilə qalib gələr, onları məcbur edər ki, bu qaləni qursunlar və sonra devləri qalənin içərisinə bağlayar, onlardan hərf‑hərf öyrənərək xalqı mədəniyyət və savadla təchiz edər.

Həmçinin Qahqahi əlinin sehrli qüvvəsi ilə Həsor Qaləsinin azad edilməsi haqqında bir rəvayət də xalq ədəbiyyatında mövcuddur. Kimsə ona uzaq çimərlikdən çimərlik sahilinin uzaq hissəsinə baxdıqda, öz-özünə nəticə çıxar ki, o, həqiqətən də hər hansı bir fövqəltəbii qüvvənin əsəri ilə yaradılıb.

Həmçinin müxtəlif tədqiqatçılar Həsor Qaləsinin yaranışına müasir elmi baxışdan yaxınlaşmağa çalışıblar. Rus alimi N. Novgorodsev Həsor zəlzələsi (23 yanvar 1989) ilə bağlı məsələləri geoloji baxımdan araşdıraraq, məqaləsinin sonunda (“Vokrug sveta” jurnalı, 1990) yazır: “Qalanın yüksəklik hissəsi artıq mövcud idi və cənub hissəsində, ya da onun təbii hissəsində, o dövrə yaxın bir dərin göl var idi. Qamış məruz qalıb və hal-hazırda yalnız onun kiçik bir qalıq işarəsi qalıb. Ehtimal ki, bu göl loyin vulkanının kraterində yerləşib və zamanla fəaliyyətini dayandırıb. Bu göl yerin dərin təbəqələrindən neftli suların mənbəyini alır”. Bu alim fikrindən çıxır ki, Həsor Qaləsinin böyük torpaq təbəqəsi vulkanın meydana gəlməsi nəticəsində yaranıb və uzun müddət keçdikcə vulkanın öz faktiki izləri yaddaşdan silinib, təpənin üstündə və ətrafında divar və binalar tikilib.

Qala və Həsor şəhəri bir çox ədalətli, fəzilətli və təmiz, xeyirxah hökmdarları görmüş, dövr-dövrə gözəl bəzənib.

Həsor ekspedisiyası

Orta Asiyanın Rusiyanın hakimiyyəti tərəfindən XIX əsrin sonlarında Buxoro memarlığının, o cümlədən Həsorun Rus imperiyası ilə müqaviləsinin tabeçiliyinə gətirilməsi şərti ilə ticarət yolu açıldı. Tüccarlar, səyahətçilər, alimlər, tədqiqatçılar, rütbəlilər və Rusiyə və Avropaya aid bütün ticarət və mülkiyyət hüquqları azad ticarət və araşdırma aparmaq üçün əldə edildi. Avropalılar 1875-ci ildə “Həsor Ekspedisiyası” tərəfindən Şodmon Həsorunun zəngin xəzinəsi aşkar edildi. İndi onlar bu ölkəyə gəlib kənd və heyvanat, təbii sular və zəngin mədənlər, yeraltı ehtiyatlar, siyasət və mədəniyyət və adi insanların həyat vəziyyəti ilə məşğul olurdular. Arman səyahətçilərindən V. Markonyan, o illərdə Həsora qonaq olmuş, əhalinin pis sağlamlıq vəziyyətini qeyd edərək, xatirələrində bu ölkəni “ölüm vadisi” adlandırmışdır. Səbəb isə, rütbəlilər və zənginlərdən başqa, naməlum xalqın tibbi xidmətə əlçatan olmaması idi. Rus imperatorluğunun artişi polkovnik D. N. Logofet, 1880-ci ildə Həsorda, xalqın çətin həyat vəziyyətini tam təəssüflə qələmlə qeyd edir: “O illərdə dağların uzaq kəndlərində tədqiqat işləri aparırdıq, çoxlu sakinlərdən yeni xəbərləri dəfələrlə eşidirdik. Çoxlu şikayət və tənqidlər var idi, həm də aşağı xidmətçilərin şahidləri, yeni xalq müharibələrinin baş verməsi barədə ticarətdə işıqlı danışırdılar”. (“İnzibati quruluşu Gissar bəkliyi”, Turkestan xəbərləri, 1880, №112). Bu incə və zəhmətkeş tədqiqatçı başqa bir yerdə, əsərində “Buxara dağlarında və düzənliklərində” (Sankt-Peterburq, 1913, s.479) yazır:.

Şahidlikə görə, bu rus şahzadəsi əfsanəsinə görə, Hissor şəhərinin ətrafı on kilometr uzunluğunda dörd qapılı, hər biri bir burçlu, beş qapısı olan “Ağ torpaq”, “Çangob”, “Ay işığı mənbəyi”, “Şəkəri” və “Obduzd” adlı bir qala ilə əhatə olunmuşdu.

Hissor şəhərinin ilk qapıları bu şəkildə xatirə abidəsi kimi quraşdırılmışdır, çünki bu qapıların memarlığı bu gün bəzi dünya şəhərlərinin qapılarına bənzər, qırıq formalı, möhkəm, incə və daşdan hazırlanmış, şərq memarlıq üslubu ilə tikilmişdir. Onları qapıçılar və qapı bələdçiləri qoruyur, insanları yoxlayır və giriş icazəsi verirdilər. Təəssüf ki, bu gün bu qapıların yalnız adları qalıb və onlar buğda sahələrinə çevrilmişdir.