Hévíz Springcave

Hévíz mənbə mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Mağara və Hévíz adını verən məşhur müalicəvi bulaq. Zalai-dombságın yeganə xüsusi qorunan mağarası.

Təsviri

Hévíz gölünün dibinin səthinin altında 38 metr dərinlikdə, gölün dibində gizlənən mənbə kraterinin yan tərəfində açılır. Təxminən 70×90 m² sahəsi, 14 m hündürlüyü və 17 m diametri olan bir top şəklində otaqdan ibarətdir. Mağara keçidi vasitəsilə dəqiqədə 30–40 min litr su axını, 38 °C temperaturlu mənbə çıxır. Su yuxarı triass əsas dolomiti vasitəsilə axır və mənbə karst qayaları, həmçinin üst pannon gil və qumsaq daşının sərhədində gölə daxil olur. Mənbə çuxuru ehtimal ki, qırılma xətləri boyunca yuxarı doğru itələnən həviş gil və qumsaq təbəqələri tədricən aşındıraraq, çökdürərək və mənbə şlanqını qazaraq yaranıb.

İki fərqli temperaturda suyun qarışması nəticəsində mənbə açığından çıxan, gölün suyunu tamamlayan 38,8 °C temperaturlu müalicəvi su meydana çıxıb. Mağara çamur çökəkliyinin K tərəfi, 43 m və 40 m arasında 17,7 °C, Ş tərəfi isə 46 m dərinlikdə 41,5 °C temperaturlu suyu çıxarır. İsti suyun çıxma nöqtəsi ətrafında sarımtıl, metalik parıltılı markazit şirniyyatları və 5–6 kq-a qədər çəkiyə malik markazit blokları ortaya çıxıb, onların səthini mənbənin hərəkətli qumu çox dəfə parlaq hala gətirib.

Eyni yerdə, ən güclü su axını zamanı divarları 3 sm qalınlığında açıq qəhvəyi rəngli, qabarıq örtük örtür, bu da istilik sevən şüa göbələyi növləri və digər bakteriyaların birləşməsindən ibarətdir. Mağara tavanından uzun ağ ipliklər, ehtimal ki, yenə də bakteriyalar asılmışdır, kraterin dik divarında, isti suyun səthə axdığı yerdə isə təxminən 3–4 m enində iplikli mavi çamur tapılır. Dalışçılar krater divarında bir neçə yerdə 26–30 °C temperaturlu suda 2 m² sahəni örtən şirin su süngəri kəşf etmişlər.

Barlıq ədəbiyyatında Amphora-forrásbarlang (Eszterhás 1984), Anphora-forrásterem (Eszterhás 1984), Hévizi-forrásbarlang (Eszterhás 1984), Hévizi tó forráskrátere (Eszterhás 1984), Héviz Spring Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Hévízi-forrás-barlang (Fleck, Vid 1982), Hévízi-tó forrása (Kordos 1984), Hévízi-tó forrásbarlangja (Kovács 2003), Hévízi-tó forráskrátere (Kordos 1984), Hévízi-tó forrás-szája (Kovács 2003), Hévízi-tói-barlang (Kordos 1984), Hévízi-tói-forrásbarlang (Kordos 1984) və Plózer István-barlang (Kordos 1984) adları ilə də tanınır.

Tədqiqat tarixi

Göldən ilk xəritə 1769-cu ildə hazırlanmışdır, lakin onun indiki forması tanına bilmir. Daha sonra, 1864 və 1869-cu illər arasında (göl spa binalarının tikintisi zamanı) Hencz Antal, Keszthely memarı, detallı ölçmələr aparmış və 43 m dərinlikdə olduğunu tapmışdır. Jordán Károly 1907-ci ildə göl dibindən nümunələr götürmüş və o vaxtdan artıq mənbə mağarasını hiss etmişdir. 1908-ci ilin yanvarında Lóczy Lajosun dəvətinə, Fiumei Macar Kralı Dəniz Təşkilatı sudaşları yalnız 22 m dərinliyə dalışa bilmiş, lakin şaquli krater divarının yan tərəfində bir neçə çatlaq, boşluq tapmış, hansılarından müşahidələrinə görə su çıxırdı. Eyni il üç Fiumei dənizçi də gəlmiş, 12 m və 8 m dərinlikdən su nümunələri götürmüşlər. Macarıstanda bu iki dalış ilk mağara tədqiqat dalışı idi, çünki dənizçilər gölün Ny‑i tərəfində bir neçə dar mağara keçidi işarələyiblər.

1953-cü ildə, sonra 1958-ci ildə yeni dalışlar müəyyən etmişdir ki, mənbə kraterindən isti və soyuq su müxtəlif nöqtələrdə çıxır. 1958-ci ildən etibarən aparılan dalışlar əsasında getdikcə aydınlaşmışdır ki, əsas mənbə qrupu 38 m dərinlikdəki şaquli qayalıq divarın dibində yerləşir.

1972-ci ildə OVH Árvíz- és Belvízvédelmi Központi Szervezete tərəfindən Kovács György və Plózer István mənbənin girişini tıxayan böyük miqdarda qalıqları çıxarmağa başladı. 16 martda suya daldıqda, çıxarılan ağac qalıqları yerinə arxasındakı palçıqla birlikdə yenilərinin sürüşdüyünü gördülər. Su sızması mənbəyə qarşı sol tərəfdə aydın şəkildə görünürdü. Dalışçılar bir-birinə kömək edərək qalıqlar arasında genişlənən mənbə açılışına daxil oldular və suyun üfüqi mağara keçidindən çıxdığını təəccüblə gördülər. Qalıqlarla doldurulmuş açılışın eni təxminən 2–3 m, hündürlüyü 0,6–0,8 m idi. Koridor təxminən 10–15 m uzunluğa qədər görünürdü, divarlar 1,5–2 m-ə daralırdı, lakin keçidin tavanı yüksəlmiş və koridorun sonu qaranlıqda itmişdi.

Hévízi-tó mağarasının kəşfiyyatını VITUKI-nin tapşırığı ilə 1975-ci ildə Plózer István rəhbərliyində Amphora Búvár Klubunun 5 tədqiqatçısı davam etdirdi: Ember Sándor, Kovács György, Szilágyi Károly, Nagy János və Köves Béla. Onlar mənbəyanının son dərəcə dar və təhlükəli girişindən keçdilər, burada 38,8°C temperaturunda və dəqiqədə 30‑40 min litr su axını olan mənbənin axınını da aşmaq lazım idi. Dar girişdən sonra 14 m hündürlükdə və 17 m diametrli geniş bir salon gəlirdi, ona Amphora-salı adı verildi. Mərkəzdə, 40–41 m dərinlikdə palçıq çubuğu iki hissəyə bölür, K tərəfdə kiçik, Ny tərəfdə isə daha böyük bir çökək yaradır. Tədqiqatçılar üçün əsrlik sirr nəhayət aydınlaşdı və yalnız şübhəli bir təxmin deyil, həm də həqiqi bir reallıq ortaya çıxdı: Hévízi-tó suyu iki mənbəliydi: isti və soyuq karsıt suyu.