Hissar State Nature Reserve

Hisar Dövlət Qoruğu Özbəkistanın Qashqadarya bölgəsində, Hisar dağ silsilələrinin (Yakkabogʻ və Şahrisabz rayonlarının dağlıq ərazilərində) qərbində yerləşir. O, (1983) Kyzilsuv (1975) və Miroqi (1976) təbii qoruqları əsasında yaradılmışdır. Sahəsi 80 986,1 ha, bundan 12 203 ha meşə, 2 745 ha çəmənlik və 17 m su obyektləridir. O, Hisar dağ silsiləsinin təbii landşaft kompleksləri və ekosistemlərini qorumaq məqsədilə yaradılmışdır. 870-dən çox bitki növü (Özbəkistan Qırmızı Kitabına daxil edilmiş 35-dən çox dərman bitkisi, məsələn, tüklü karrak, əyri tikanlı karrak, Butkov astragalus, ağ akonitum, Oşanin soğan, anzur soğan), 140-dan çox quş və heyvan növü (qara pələng, Türkistan şirəsi, qəhvəyi ayı) mövcuddur. Hisar Təbii Qoruğunun flora növləri 910-dur, onlardan 250-si dərman və qida bitkiləri, 80-i Pamir-Aloy florasının endemik nümayəndələri, 30-u Özbəkistan Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növlərdir. Hisar Qorunun faunası 32 məməli növ, 215 quş növ, 19 sürünən və amfibik növ, 2 balıq növ və 950 bezonlu heyvan növündən ibarətdir. Bu heyvanlar arasında 10 məməli, 17 quş, 1 balıq və 6 həşərat növü Özbəkistan Qırmızı Kitabına, 5 yerli heyvan növü Beynəlxalq Təbiətin Qorunması Birliyinin Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Hisar Təbii Qoruğu mənzərələri, müxtəlif çuxurlu karst platosu, dağlar, göllər və şəlalələri ilə tanınır. Qorunun ərazisində təxminən on təbii abidə və bir sıra tarixi obyektlər, o cümlədən Amir Temur mağarası və Xəzrət Sultan dağı kimi bir neçə ziyarətgah yeri yerləşir.

Tarix

1975-ci ildə Hissaro-Alay ətəyində Kyzilsuv dağ və smreçkə qoruğu yaradıldı.

1976-cı ildə Kızılçuv yaxınlığında başqa bir təbii qoruq - Miroqi - yaradıldı. Onun vəzifələri arasında Özbəkistandakı ən böyük Severtsov buzovu və Şahrisabz, Kitab və Yakkabogʻ rayonlarına su təmin edən Kashkadarya çayının yuxarı hissəsi, həmçinin bağçılıq üçün vacib olan Karşi səhrası qorunması daxildir.

9 sentyabr 1983-cü ildə hər iki qoruq birləşdirilərək tək Hisar qoruğu yaradıldı. O vaxt onun sahəsi 76 889 hektara bərabər idi.

2020-ci il vəziyyətinə görə qoruğun sahəsi 80 986,1 hektardır. 18 fevral 2020-ci ildə ən çox ziyarət edilən təbii obyektlərin (Xəzrət Sultan dağları, Suvtuşar şəlaləsi, Amir Temur mağarası) ətrafında ümumi sahəsi 2000 hektar olan əlavə qoruma zonası yaradıldı. Qoruq Özbəkistanın Dövlət Təbii Qoruma Komitəsi nəzarətindədir.

İqlim

Hisar Dövlət Qoruğunun ərazisi Mərkəzi Asiyanın ən isti bölgələrindən birində, quru subtropik iqlim zonasına aiddir. Qorunun sərhədinə ən yaxın şəhər Şahrisabzda orta illik temperatur +16 °C, maksimum temperatur isə +50 °C-dir. Eyni zamanda, qoruqda dağlıq iqlim hakimdir və müxtəlif sahələrin yüksəkliklərinə görə hava temperaturunda əhəmiyyətli fərqlər ola bilər. Ümumilikdə, qoruq sahəsinin iqlimi kəskin qitə iqlimidir, mülayim soyuq, yağışlı qış, uzun yağışlı bahar və çox isti, quraq yay ilə xarakterizə olunur.

Qorunan ərazinin ən aşağı hissələrində orta illik temperatur +14 °C-dir, qışda orta aylıq temperatur 0 °C-dən aşağıdır. İyul ayının, ən isti ayın orta temperaturu +30 °C-dir. Dağlıq ərazilərdə qeydə alınan temperatur dəyişiklikləri yanvar ayında -25 °C, iyul ayında isə +38... +40 °C-dir. 1800–2400 m yüksəklikdə əsas temperatur cəmləri 30-35 °C-dən artıqdır. Bu bölgədə isti günlərin ümumi müddəti 200 gündən çox deyil. 3200–3400 m yüksəklikdə orta illik hava temperaturu +5 °C-dən aşağı düşür, ən isti aylarda (iyul, avqust) orta temperatur +10 °C-dən çox deyil. Burada isti iqlim yalnız +5 °C-dən yuxarı temperaturla 50–100 gün davam edir. Hisar Rezervində qar xətti 4100 m yüksəklikdədir, lakin aşağı hissələrdə bəzən yayda əriməyən kiçik buzlaqlar və qar yığınları olur.

Hisar Rezervində orta illik yağıntı 550–750 mm arasında dəyişir, bu yüksəkliklə bağlıdır. Bu göstəricinin 64 faizi ilin soyuq günlərinə uyğun gəlir. Qış aşağı ərazilərdə 2–2,5 ay, yüksək ərazilərdə isə daha uzun davam edir. İsti mövsümdə aşağı dağ kəmərində yağışların əksəriyyəti nisbətən aşağı temperaturlu aylara düşür və maydan sentyabrınadək burada demək olar ki, yağış yoxdur. Dağlıq ərazilərdə yayda arada‑arda yağış olur. Dağlıq torpağın təbii yerləşməsi yerli küləklərin yaranmasına səbəb olur. Bu küləklər günün vaxtına görə istiqamətini dəyişir. Gecə külək dağlardan vadilərə doğru əsir, gündüz isə hava massası vadinin yamaclarına doğru üfürür.