Hoja Zayniddin Mosque and Khanqah

Xoca Zeyniddin məcmuəsi — Buxaradakı memarlıq abidəsi (XVI əsrin birinci yarısı); Buxara xanlığının Şeybonilər sülaləsi dövründə Zeyniddin təşəbbüsü ilə İmam al-Buxarinin şərəfinə usta Mir Dostumbiy tərəfindən inşa edilmiş tarixî abidə. Məcmuə Xoca Zeyniddin qəsəbəsində, şəhərçəyin cənub-qərb hissəsində yerləşir. Xoca Zeyniddin məcmuəsində məscid xonaqosu, hovuz, məktəbxana, binaçöz məzarı və ziyarətçilər üçün hücrələr mövcuddur. Hal-hazırda məcmuə Özbəkistanın maddi və mədəni irsinin daşınmaz əmlak obyektləri milli siyahısına daxil edilib.

Tarixi

Xoca Zeyniddin məcmuəsi Buxara qoziklonu vəzifəsində olan Xoca Zeyniddin təşəbbüsü ilə İmam al-Buxarinin şərəfinə usta Mir Dostumbiy tərəfindən tikilmişdir. Bina məscid üçün nəzərdə tutulmuş, hücrələri də var. Bu məcmuə həm xonaq, həm məscid funksiyasını yerinə yetirib. Tikiliş çox otaqlı və kubbəli olub. Məcmuədə çox otaqlı hücrələr var, ortada hovuz mövcuddur. Xonaq-məscid ayvanlıdır, sütunlardan ibarətdir, kubbəli otaq hissəsi naxışlarla bəzədilmişdir. Xoca Zeyniddin məcmuəsində Xocayi Türk məzarı var, yuxarısında tığ qaldırılmışdır. Məscid-xonaqda təharətxana və Hacı Rahmatulla hücraları da mövcuddur. Məcmuənin hovuzu böyük bucaqlı olub, daşlardan qaldırılmışdır. Hovuz XVI əsrin birinci yarısında inşa edilmişdir. Buxara amiri Amir Olimxonun təşəbbüsü ilə 1913-ci ildə məcmuənin hovuzunda təmir işləri aparılmış, hovuzun cənub-şərq tərəfində „obpartar“ marmardan hazırlanmış yeni cihazla dəyişdirilmişdir. O, ajdarhoqun açıq ağız üslubunda bəzədilmişdir. Quldurum naxışlı bəzəklərlə bəzədilmişdir, təmir ili və müəllifi haqqında məlumat verən bir lövhə mövcuddur. Xoca Zeyniddin məcmuəsində 1970-1975-ci illərdə təmir işləri aparılmış, hazırda yaxşı saxlanılır. Xoca Zeyniddin məscid xonaqosunun qərb divarında yerləşən məhrəb içi gəncikorn naxışlarla bəzədilmişdir. Məscid-xonaqosunun sütunları yaxşı saxlanılmışdır. Hal-hazırda məscid öz fəaliyyətini davam etdirir.

Memarlıq

Xoca Zeyniddin məcmuəsi pişik gil, taxta, daş və ganchdan inşa edilmişdir. Məscid-xonaqoh pəncərəgömbəzli böyük otaq və 5 kiçik hücrələrdən ibarət, ona iki tərəfdən bağlanan ayvanlardan ibarət, hovuz hovlunun böyük hissəsini əhatə edən; xonaqohun cənub tərəfdəki ravoqlardan birinə Xoca Zeyniddin qəbr yerləşdirilmişdir. Xonaqohun baş tərzi pəncərəsində naxış qalıqları saxlanılmışdır. Böyük otaqdən 3 tərəfə (dərin ravoqu vasitəsilə küçəyə və 2 tərəfindən ayvan) çıxılır. Otaq gömbəzi mürəkkəb qalqonsimon bağallar köməyi ilə əsasına dayanan, gömbəz içi 32-yə bölünmüş, onlar həllən kiçik güllərlə bəzədilmiş, gömbəzın aşağı hissəsi muqarnaslar sətiri ilə həşiyələnmişdir. Otaq divarındakı taxmonlar və məhrəbə yarım gömbəz şəklində muqarnaslar işlənmişdir. Divar izoları sirkori parçılardan mürəkkəb həndəsə şəkilləri, bitki kimi naxışlarla bəzədilmiş; gömbəz, taxmonlar, məhrəb və qərb divarında yazılar sətiri kundal üsulunda yer almışdır. Divarın yuxarı — əsas hissəsi islimi naxışlarla (ağ, qara, göy rəng) örtülmüşdür. Böyük otağın ayvanına bağlanan divarları ravoqli nümayişlərə bölünmüşdür. Şimal-şərqdəki bal. 7 m olan 8 sütunlu ayvan ətrafı daşlarla örtülmüş hovuzlu hovluğa baxan (hovuza oyma ajdar şəklində marmar novdan su gətirilən). Ayvan şifti toqili, ulduzvari 7 hovuzaklara bölünmüş, həndəsə naxışlarla cazibədar bəzədilmişdir. Xoca Zeyniddin məcmuəsi ictimai və dini binaların memarlığını özünə xas cəmləşdirən inşaat kimi dəyərlidir.