Il Arslan Mausoleum

Yaddaşın yerləşdiyi yer: Daşoguz vilayətinin Köneürgenç rayonunda.

Yaddaşın dövrü: e.ə. XII əsri

“Köneürgenç şəhərində inşa edilən məqbərələr xalqımızın milli qürur yolunda qalan əsil nüsxələrdir. Bu yerdəki Il-Arslanın, Tekeşi, Nejmeddin Kubranın, Soltan Alynın, Töre bəg xanımın, Piriyar Vəliyin qümətləri, Gutly Temirin minarəsi və digər məqbərələr biri-birindən təkrarlanmayan təəccüblü formalarla heyran edir.”

Türkmənistanın İlk Prezidenti Böyük Saparmyrat Türkmenbaşı

Bu məqbərə hələlik yerli xalq tərəfindən Fahreddin Razının adı ilə əlaqələndirilsə də, həqiqətən Horəzm şahı Il Arslanın məqbərəsidir. Düzdür, Fahreddin Razy özünün dini vəzifə işi üzrə müəyyən dövrlərdə Ürgençdə yaşayırdı. Lakin, horəzmlilərin dini təbliğatda da, ağıl və güc göstərməkdən ibarət fəlsəfi axına tabe olduqları üçün alim Fahreddin Razy onlarla mübahisə edərək, Hyrat şəhərinə köçür. O, Hyratda 606-cı ildə (1208-ci ildə) vəfat edir və orada da dəfn olunur. Onun, Oğanıstanın Hyrat şəhərindəki məzarının geniş məlum olduğu qeyd olunur.

Memarlıq məlumatları məqbərənin XII əsrin sonu, hətta ortalarına qədər tarixləşdirilməsini tələb edir. Dizaynın forması, bina bəzəyi və çərçivəsi onu həmin dövrün Ürgencinin hansısa çox önəmli və mərtəbəli şəxsi ilə əlaqələndirməyə imkan verir. O dövrdə belə şəxs yalnız hökmdar Tekeşi'nin atası Horəzmşa Il Arslan (1156-1172 illər) ola bilər.

Aramgəlinin kiçik, amma, çox bəzədilmiş giriş qapısı şərqə baxır. Girişin və onun üstündəki iki pəncərənin ətrafı oyma naxışlarla “P” hərfi formasındakı şəkillər və müxtəlif xətlərlə bəzədilib. Ərəb yazısı “islimi” deyilən kəşd ilə işlənib, xətlərin sözləri “kədim gül” və “burç gül” adlı naxışlarla bəzədilib.

Aramgəlinin gövdəsinin başlanğıc yeri on iki qırıntılı edilərək tikilib. Gövdənin daşı yaşıl şirəli kərpiclərlə örtülüb. Yaşıl şirəli kərpiclər sarımtıl kərpiclərlə birləşərək, göy möcüzə yaradır, səma yönündə atılan dəniz dalğalarını xatırladır. Gövdəni qaldıran on iki qırıntılı qolu da şirəli kərpicciklərlə bəzədilib. O kərpicciklərin üstü və aşağısı yenə də yaşıl və sarımtıl kərpic parçaları ilə “alaça” kəşbində bəzədilib. On iki qırıntılı qolda dörd tərəfə baxan dörd pəncərə yerləşdirilib.

Bu məscidin xüsusiyyəti yalnız gövdənin və gövdə qolunun on iki qırıntıdan ibarət olması deyil, həm də pis naxışların yerləşdirilməsidir. Şərqdəki divar bu məscidin ön tərəfidir. Əgər XII əsrdən sonra bir məscidin önünü, yəni əsas tərəfini xüsusi vurğulamaq üçün dörd divardan birini daha yüksək qaldırıb, o divara taxta giriş ediblərsə, belə divara da “peştak” adını veriblərsə, İlarslanın aramgəlinin bu üsulu hələ istifadə edilməyib. Danışıla bilən binada onun ön tərəfi yalnız bəzəklərlə göstərilir. Bu xüsusiyyəti ilə İlarslanın məzarının Orta Asiya memarlığının tarixində öz dövrünün yeganə nümunəsi olaraq xüsusi yer tutmasıdır.