József-hegyi Cave

József-hegyi mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Dună–Ipoly Milli Parkında yerləşən Budai dağlıq bölgəsində, Budapeştin II. rayonunda yerləşir. Macarıstanın 10‑cü ən uzun mağarasıdır. Budai mağaralar arasında bu mağarada ən böyük otaqlar var.

Təsvir

Budai dağlıq bölgəsində, Budapeştin II. rayonunda yerləşən Szemlőhegy məhəlləsi altında, József-hegyin içində yerləşir. Giriş Józsefhegyi küçəsindədir. Ətrafda təxminən altmış başqa mağara var, onlardan daha böyükləri Pál-völgyi-mağara sistemi və Ferenc-hegyi-mağarasıdır. Mağaraya Józsefhegyi küçəsində yerləşən bağlı torpaq sahəsində yaradılmış süni əsas giriş vasitəsilə daxil olmaq mümkündür. Köhnə, artıq örtülmüş əsas qazıntı quyusuna pilləkənlə enmək olar.

A hatalmas Kinizsi-pályaudvar 67 m uzunluğunda, 20–25 m enində və 5–12 m hündürlüyündədir. Bu, dünyanın ən böyük həvizi mənşəli mağara zalıdır. Adı kəşf edən qrupuna işarə edir, qeyri-adi, pályaudvar adlandırılması isə bunun adi mağara zalı olmadığını göstərir. Zalların dibində girişin altında 60–65 m dərinlikdə yerləşən, qara və axan çaya bənzər bir boşluq var; mağaranı dolduran isti suyun ilk geri çəkilməsindən sonra zalların dibini örtən həll olunmuş qalıq çöküb. Analizlərə görə bu təxminən 220 000–230 000 il əvvəl baş vermişdir. 210 000 il əvvəl isə su səviyyəsi yenidən yüksəlmiş, sonra 200 000 il əvvəl kiçik bir isti su mənbəyi səthə də çıxaraq göl yaratmışdır. Mağaranı yenidən dolduran isti sudan kalcit təbəqəsi beyin qatlarını örtmüşdür. Səthində bu gün də gips çıxır, bu da bu formasyonları özünəməxsus şəkildə parlaq edir. Zalların şərq tərəfində bəzən aragonit iynələri və gips kristalları görülür. Yan divar da kalcit təbəqələri ilə örtülüb. Zalların şimal‑şərq, daralan ucunda, yan divarda bir neçə millimetr qalınlığında, bir neçə santimetr diametrli gips balonları divarı örtür.

Fagylaltos-folyosó girişində mağaranın ən böyük, təxminən 1 m ölçüdə olan gips kristal qruplarını görə bilərik, bunlar zalın kənarından tavandan asılmışdır. Koridorun yan tərəfində kalcit materiallı, adətən qara ağ borsokaya və aragonit kristal iynələrinə üstün gips görünür.

Zallardan biri ELTE‑də 1980‑ci ildə vəfat etmiş coğrafiya professoru, Macar Karst və Mağara Tədqiqatları Cəmiyyəti sədri Láng Sándorun adı ilə adlandırılmışdır. Burada böyük gips kristallarını ehtiva edən Gipsztemető‑dən başqa, qara əsas rəngli yan divardan çıxan, bəzən bucaqlı, qara ağ borsokaya ən təsir edici görünür.

Láng Sándor‑teremdən ən yaxşı qorunan yan budaqlara çatmaq mümkündür: 15 cm‑lik gips sürüncələri olan Qırmızı dənizə, ən zəngin aragonit çıxıntıları ilə bəzədilmiş Təbiət məbədi adlı hissəyə və mağaranın ən dərin bölməsinə aparan, kalkit təbəqələri və şüşə qabarcıqlı borsuk daşı ilə örtülmüş Şüşə saray adlı hissəyə. Bu keçidlərə ciddi qoruma səbəbindən tədqiqatçılar da adətən daxil olmurlar.

Repülőtéren qalın kalkit qabığı döşəməni və yan divarı örtür. Bu səthdə incə gips membranlar parıldayır. Repülőtérin özəlliyi isə tavandan düşmüş marmar blokları örtən, lakin yuxarıdan damlayan suyun yaratdığı incə kalkit qabığıdır.

Başqa bir xüsusi görkəm ilk həftədə kəşf edilən, 308 m uzunluğunda mağara bölməsindən açılır: Qapaqlı budaqda yerləşən Árvalányhaj adlı, saç teli incəliyində gips lifləridir. Bu liflərin uzunluğu bəzən 1 m‑ə yaxınlaşır. Árvalányhaj çox həssasdır, hətta danışıq səsinə də titrəməyə başlayır. Kristal‑zalda liflər bəzən torpaqda pambıq kimi uzanır, bəzən tavandan asılır, ya da yan divardan çıxır.

Mövcud müalicə mənbələri ilə, təxminən 15 m‑lə daha dərin yerləşən Molnár János‑mağarası ilə ehtimal olunan əlaqəsini sübut edir ki, József‑hegyi‑mağaranın orta temperaturu 13 °C‑dən yuxarıdır, yəni Rózsadomb bölgəsinin digər yaxın mağaralarına nisbətən təxminən 2 °C daha yüksəkdir.

Mağara Duna‑Ipoly Milli Parkı İdarəsinin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. Ədəbiyyatda mağara József‑hegy Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) adı ilə də rast gəlinir.

Formalaşma, petrologiya

Digər buda mağaraları kimi, József‑hegyi‑mağaranın formalaşmasında da tektonikanın əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Dağda yaranan boşluqları isti su məhlulları mağara keçidləri kimi genişləndirmişdir. József‑hegyi‑mağaranın əsas çatlaqları K‑N‑y istiqamətindədir, çarpaz çatlaqlar isə adətən onlarla 30‑40° bucaq təşkil edir.

Böyük mağaranın geoloji quruluşu müxtəlifdir. Üst və orta səviyyəsinin bir hissəsi 36–38 milyon illik bryozoy mermerində formalaşmış, əsas keçid səviyyəsini isə əsasən Təpəvilgi Kremli təxminən 40 milyon il əvvəl yaranmış daş kütləsi təşkil edir, aşağı səviyyənin çox hissəsi isə triass dövründə yaranmış, 200 milyon ildən çox olan Matyashevi Kremli'nin bəzən çox mermerli təbəqələrində həll olmuşdur.

Mağaranın labirintvari planlı keçid sistemi üç əsas səviyyəyə bölünür:

Aşağı səviyyə triass kireçdağında yaranmış keçidləri uzun, tektonik çatlar, böyük ölçülü çuxurlar təşkil edir, bunlar yalnız az sayda yerdə üstündəki eosen kireçdağında yaranmış koridorlarla keçid əlaqəsi yaradır. Dar, yüksək keçidləri otaqlar bölmür. Divarların bəzi hissələri formasiya olmamışdır və ya zəif kristallarla örtülmüşdür, digər yerlərdə isə mağara kristallarla ən zəngin, ən dəyərli bölmələri burada formalaşmışdır.

İkinci əsas keçid səviyyəsinə 30–40 m qalınlığında eosen kireçdağı və mermerin aşağı, bir neçə metr səviyyəsində yaranmış otaqlar və koridorlar daxildir, bu da mağara keçidlərinin təxminən 80%-ni təşkil edir. Bu səviyyədə bir neçə metr, bəzən 10–15 m hündürlüyündə koridorlar, 20–30 m hündürlüyündə otaqlar xarakterikdir. Burada Kinizsi stansiyası da yaranmışdır. Bu səviyyə formasiya baxımından zəngindir: divarları əsasən aragonit kristalları, noxud daşları örtür, üzərinə gips qabığı çıxır. Formasiyasız bölmələrdə keçidləri çox gözəl həll formaları bəzəyir. Koridorların, otaqların altını qalıq, gil dolğu örtür. Bunlar əsasən kireçdağının həll qalıqlarıdır, lakin bir çox yerdə yuxarı səviyyədən gələn gil yığılması da olduqca əhəmiyyətlidir.