Kelenderis

Kelenderis (Yunan: Κελενδερίς, Latınca: Celenderis), Dağlıq Kilikya bölgəsində yerləşən antik bir şəhərdir. Bu gün Mersinə bağlı Aydıncık rayonunda yerləşən antik şəhər ilk dəfə 1987-ci ildə qazılmağa başlanmışdır.

Tarix

Qazı Başçısı Levent Zoroğlu'nun görüşünə görə, Kelenderis, Dağlıq Kilikya'dakı bir səfərlə bağlı bir Babil mətnində adı keçən və paytaxtı Kiršu olan Pirindu bölgəsinə aid idi.

Lakin antik mənbələr, şəhərin təsisatı haqqında müxtəlif nəzəriyyələr təqdim edir:

İon Yerləşməsi Nəzəriyyəsi:

Pomponius Mela, şəhərin Samoslu İon yerleşimçiləri tərəfindən qurulduğunu izah edir.

Kelenderisdəki qazılarda tapılan Şərq Yunan tipli vaza da bu nəzəriyyəni dəstəkləyir.

Luvi/Feniki Mənşə Nəzəriyyəsi:

Apollodoros'un Kitabxanasında isə şəhərin Sandokos tərəfindən qurulduğu bildirilir.

Sandokos, Luvi tanrısı Šanta ilə eyniləşdirilmişdir. Bu vəziyyət, yerləşimin M.Ö. 2-ci minilliyə qədər uzanan daha erkən bir Luvi yerləşməsinə işarə edir.

Sandokosun bu hekayəyə görə Suriyadan gəlmiş olması, bir Feniki təsis ehtimalını da ağla gətirir.

Antik mənbələrə görə şəhər Kilikya'nın ən qədim antik tanrılarından Sandon tərəfindən qurulmuşdur. Şəhərin ilk əhalisi Luvilərdir. Aralıq dənizin şərqi və qərbi ilə Kipr arasında dəniz yolu üzərində qurulan şəhər bölgənin ən əlverişli limanlarından birinə malikdir. Şəhərin bu vacib mövqeyi səbəbindən M.Ö. 10-cu əsrdən etibarən əvvəlcə şərqdən gələn Feniklər, M.Ö. 8-ci əsrin sonlarında Qərbi Anadoludan gələn İyonlular bura yerləşərək koloni qurmuşlar. M.Ö. 6-cı əsrdə Dağlıq Kilikya'da qurulan Pirindu Krallığının ən qədim paytaxtı Kirşu'nun limanı olan Kelenderis əsrin ortalarında əvvəl Babililər, daha sonra isə Perslər tərəfindən işğal edilmişdir.

Şəhər əsas inkişafını e.ə. V əsrdə həyata keçirmişdir. e.ə. 547‑dən e.ə. 330‑a qədər davam edən Pers hakimiyyəti dövründə də şəhər ticarət müstəqilliyini qorumuşdur. Böyük İskəndərin ardından Misirdə qurulan Ptolemaios Sülaləsi ilə yaxın əlaqələr quran Kelenderis e.ə. 100‑ə qədər müstəqil bir şəhər dövləti kimi varlığını davam etdirmişdir. e.ə. I əsrdə qısa bir müddət Kommagene Krallığının hakimiyyətinə girən şəhər Roma İmperatorluğu hakimiyyətinə daxil olduğu Vespasian dövründə Kilikya vilayətinə bağlı yarı müstəqil bir şəhər olmuşdur. 275‑ci ildə Part İmperatorluğunun işğalı altında qalan şəhər IV əsrdən etibarən yenidən inkişaf etməyə başlamışdır. VI‑VII əsrlərdə davam edən Ərəb hücumları nəticəsində şəhər divarların içərisinə sıxılmış və kiçilməmişdir. XIII əsrin ortalarından XV əsrin ortalarına qədər Səlcuq Sülaləsi və Karamanoğulların hakimiyyətinə girən Kelenderis XV əsrin sonlarına doğru Osmanlı Dövləti hakimiyyətinə keçmişdir.

Qalıqlar

Kelenderisin günümüzə qədər fasiləsiz şəkildə məskunlaşması arxeoloji qalıqların məhdud sayda tapılmasına səbəb olmuşdur; çünki əvvəlki dövrlərə aid binalar sonrakı məskunlaşmalar tərəfindən davamlı olaraq üst-üstə tikilmişdir. Liman ətrafında hamam qalıqları aşkar edilmişdir. Həmçinin geniş, lakin böyük ölçüdə dağıdılmış bir nekropol, hələ qazılmamış bir teatr, sarnıçlar və divar qalıqları da mövcuddur. Hal-hazırda görülə bilən bütün qalıqlar Klassik antik dövrdən Roma dövrünə və ya daha sonrakı mərhələlərə aid tarixlənir. Şərq nekropolunda, e.ə. II‑III əsrlərə aid, piramida damlı və baldaken tipli yaxşı qorunmuş bir məzar strukturu (bu günkü Dördayaq) yerləşir.

Dördayaq

Roma İmperatorluğu dövrünə aid bir kenotaf (simvolik məzar) və ya abidə məzarıdır. Əsas adı bilinmir. Bina dörd qalın ayaq üzərində yüksəldiyi üçün yerli xalq tərəfindən "Dörd ayaq" adlandırılır.

Tədqiqat tarixi

Şəhərin sıx dəniz nəqliyyat yolları üzərində yerləşməsi səbəbindən, 18-ci əsrdən etibarən çox sayda Avropalı səyyah tərəfindən ziyarət edilmiş və təsvir edilmişdir. Bunlar arasında İngilis amatör arxeoloq William Martin Leake, qalıqların xəritəsini çıxaran İngilis kapitan Francis Beaufort, daha sonra şəhəri ziyarət edən Fransız səyyah və oriyentalist Victor Langlois ilə yazıtları ilk dəfə toplayan Louis Duchesne yer alır. 20-ci əsrdə isə Freya Madeline Stark Kelenderis'i ziyarət edən tədqiqatçılar arasında tapılır. 1986-cı ildə, Konya Selçuk Universiteti‑dən Levent Zoroğlu, Anamur Muzeyi ilə əməkdaşlıq çərçivəsində şəhərdə arxeoloji qazıntılara başlamışdır. Qazıntılarda aşkar edilən tapıntılar, Anamur Muzeyi ilə Karaman Muzeyində sərgilənir.