Kis Tamás Cave

Kis Tamás-lik Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlıq bölgəsində, Csúcs dağı üzərində yerləşən bir mağaradır və burada yuxarı pleistosen dövrünə aid sümüklü qalıqlar gün işığına çıxmış ola bilər.

Təsvir

Csobánka kənarında, Csúcs dağı şimal tərəfindəki daş mədənində, Tamás-liktən cənuba, 40 metr məsafədə giriş yerləşir. Qaya divarının ətəyində təbii, çatlaqlı giriş mövcuddur, kiçik bir yol Csobánka kəndindən Kevély-çökəkliyə aparan qırmızı şeritli turist yoluna bağlanır.

Yuxarı triass dövrünün dachstein kireçdaşı içində, çatlaqlar boyunca, freatik şərtlərdə yaranmışdır. Girişdən keçərək ayaqda rahat gəzilə bilən bir çatlağa daxil olmaq mümkündür. Təxminən beş metr sonra, iki‑üç metr enişdən sonra mağaranın ən dərin nöqtəsinə çatılır. Buradan sağa düz, dar bir koridorun ardından bir yumruq bölmə yerləşir, bu da mağaranın son nöqtəsidir. Göllərdə çoxlu formasiya var. Asma damcı daşları, damcı axınları, dişli dişlər və noxud daşları müşahidə edilə bilər. Qırılma izləri tapılmır, formasyonlar öz orijinal gözəllikləri ilə öyrənilə bilər. Giriş üçün mağara gəzintisi əsas avadanlığı tələb olunur.

16 metr uzunluğunda, 6 metr dərinlikdəki mağaradan ehtimal ki, yuxarı pleistosen dövrünə aid sümüklü qalıqlar, müxtəlif quş növləri, ilan, dovşan, siçan, tülkü, gənc ayı, ceyran, keçi və inək sümükləri gün işığına çıxmışdır. Tapılan qalıqların dəqiq yaşını müəyyən etmək mümkün deyil, lakin ehtimal ki, Sunyi-çuxundan əvvəl tapılmış nümunələrdən daha gəncdir.

Ədəbiyyatda Kis‑Tamás‑lik (Baja 1998), Kis Tamáslik (Kucsera 1993), Kis Tamás lik (Kucsera 1993) və Tamás‑lik II. (Kárpát 1991) adları ilə də rast gəlinir. 1997-ci ildə ədəbiyyatda ilk dəfə Kis Tamás‑lik adıyla qeyd olunmuşdur. Daha əvvəl kəşf edilmiş Tamás‑likdən uzaq olmayan bir yerdə yerləşdiyi üçün bu adı almışdır.

Tədqiqat tarixi

1991-ci ildə Aragonit Mağara Tədqiqat Qrupu tərəfindən kəşf edilmişdir. Araşdırma zamanı, 1991-ci il iyulun 7‑də girişdən təxminən üç metr məsafədə sümüklər çıxarılmışdır, bu sümükləri Kordos László müəyyən etmişdir. Sümüklərin qorunma vəziyyəti və mağara ayısının mövcudluğu ehtimal ki, yuxarı pleistosen dövrünə aid tapıntı dəsti olduğunu göstərir. 1991-ci ildə qrupun müəyyən etdiyi kimi, mağara təxminən 15 metr uzunluğunda idi və çatlaqlar boyunca, isti suyun həll edici təsiri ilə yaranmış, bu da karsılaşmış damcı daşların mövcudluğuna işarə edir.

Kárpát József tərəfindən yazılmış 1991-ci il əl yazısında Tamás-lik II. (Csobánka) 5 m uzunluğunda və 2 m dərinliyində olduğu qeyd edilir. 1992-ci ildə Aragonit Barlangkutató és Természetbarát Egyesület araşdırma aparmışdır. Cəmiyyətdə 1992-ci il hesabatında oxunur ki, uzunluğu təxminən 25 metr və dərinliyi 8 metrdir. Üzvlər 1993-cü ildə araşdırmanı davam etdirib girişin bağlanmasını planlaşdırmışdılar. 1996-cı ildə cəmiyyət iki metr dərinliyə artırmışdır.

1997-ci il mayın 28-də Kraus Sándor iki kəsik və uzunluq kəsiyi xəritəsi ilə planşetini hazırlamışdır. 1997-ci il may ayında Kraus Sándor yerüstü plan çəkmiş, onun üzərində Csúcs-hegy mağaralarının coğrafi yerləşməsi göstərilmişdir. Şəkildə Kis Tamás adı ilə işarələnmiş mağaranın coğrafi yerləşməsi görünür. Kraus Sándorun 1997-ci il hesabatında oxunur ki, 1997-dən əvvəl də tanınan Kis Tamás-lik əhəmiyyətli mağara olub və 1997-ci ildə mağara xəritəsi hazırlanmışdır. Hesabata 1997-ci il yerüstü planı daxil edilmişdir.

1998-ci il mayın 14-dən etibarən ətraf mühit və ərazi inkişafı naziri 13/1998. (V. 6.) KTM qərarı ilə Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin səlahiyyət sahəsində, Pilis dağlıq bölgəsində yerləşən Kis-Tamás-lik idarənin icazəsi ilə ziyarət edilə bilər. 2005-ci il sentyabrın 1-dən etibarən ətraf mühit və su işləri naziri 22/2005. (VIII. 31.) KvVM qərarı ilə Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsinin fəaliyyət sahəsində, Pilis dağlıq bölgəsində yerləşən Kis-Tamás-lik nəzarət orqanının icazəsi ilə ziyarət edilə bilər.