Kozy-Korpesh and Bayan-Sulu mausoleum

Qozi ko‘rpesh — Bayan sulu məqbərəsi — X-XI əsrlər. qurulmuş arxitektura yodğoru. Şərqi Qazaxıstan vilayəti, Ayagoz tumanı, Tangsiq kəndi yaxınında, Ayagoz çayının sağ sahilində yerləşir.

Təsviri

Meqbərə əsasları dördbucaqlı taqa şəklində (xaricdən sahəsi 7,10x7,10 m, daxildən 3,38x3,38 m), yuxarıya doğru daralaraq, gumbazla örtülmüş. Hündürlüyü 11,65 m, yerdən gumbaza qədər hündürlüyü 4,35 m. Divarı qranit plita daşından somon qarışıq gil ilə hazırlanmış, qalınlığı 1,86 metr. Giriş qapısı şərqə yönəldilmiş. Cənubi-şərq divarında ölçüsü 0,7x0,5 m dəlik var (divardan 2,3 m hündürlükdə). Qozi Ko‘rpesh – Bayan sulu məqbərəsinin yanında dörd daş heykəl var. Onların təsviri ilk dəfə 1771-ci ildə G.Voloshin kağıza qeyd etmiş. Daş heykəllərdə üç qadın və bir kişi təsvir olunmuş. Xalq rəvayətinə görə, üç qadının birincisi Bayan Sulu, ikincisi bacısı Oygiz, üçüncüsü bacısı Aytangsiq, kişi isə Qo‘zidir. Təəssüf ki, bu daş heykəllər artıq itmişdir. Yerli rəvayətlərdə Qo‘zi ko‘rpesh – Bayan sulu qəbri və onun yanındakı daş heykəllərin Sariboynin qardaşı Taylaq bi tərəfindən hazırlanmış olduğu deyilir.

Tədqiqat tarixi

1768-1774-ci illərdə Qazax dağında Rusiya imperiyasının təşkil etdiyi ikinci tədqiqat səfəri zamanı X.Bardanes Ayagoz boyunca daşdan tikilmiş Qozi Ko‘rpesh adlı binanın saxlanıldığını yazmış.

1840-1843-ci illərdə A.I.Shrenkinin Mərkəzi Qazaxıstan tarixî abidələrini öyrənməsi zamanı məqbərə haqqında məlumatlar rast gəlinir.

1856-cı ildə Cho‘qan Valixonov məqbərə ilə onun ətrafında yerləşən daş heykəlləri kağıza çəkmiş.

1915-ci ildə məşhur tarixçi A.N.Beloslyudovun “Qozi Ko‘rpesh – Bayan Sulu dastanının öyrənilməsi” G.N.Potanına məktubunda aşağıdakı sətirlər var: “...Qozi Ko‘rpesh-Bayan sulu məqbərəsinə iki dəfə getmişəm. Orada (4 heykəl) heykəllər yoxdur. Məqbərə yan tərəfdən oxla tutulub, yıxılır. Mənim vəfat etmiş qardaşımın (Viktor Nikolaevich) dediyinə görə, heykəlləri Almaniyaya aparıb götürüb. Beloslyudov məqbərənin hündürlüyünün 18 metrdən 11-12 metrə qədər azaldığını proqnozlaşdırıb.

1952-ci ildə Alkey Xaqanuli Marg'ulan rəhbərliyində Qazaxıstan SSR Elmlər Akademiyasının arxeoloji ekspedisiyası.

1982-ci ildə məqbərə Qazaxıstan SSR-nin tarixi-mədəni əhəmiyyətli abidələrinin siyahısına daxil edilib, dövlət qorumasına alındı.