Küllüoba Höyüğü

Küllüoba Höyüğü, Eskişehir şəhər mərkəzinin 35 km cənub‑şərqində, Seyitgazi rayonunun 15 km şimal‑şərqində, Yenikent kəndinin 1.300 metr cənubunda yerləşir. Təpə, 300 x 150 metr ölçülərində, 10 metr hündürlükdə bir təpədir. Frigya dağlıq bölgəsinin şimalında, yuxarı Sakarya ovalarının qərbində yerləşir. Ankara, Konya və Afyon ətrafından gələn bütün təbii nəqliyyat yolları Küllüoba‑nın olduğu bölgədə birləşir və buradan qərbə, Eskişehir, İznik, İnegöl ovalarına uzanır. Bu qərbə gedən yollar, Şimali Yunanıstan, Cənubi Marmara, nəticədə Balkanlar‑a davam edir.

Qazıntılar

Höyükdəki qazıntılar Eskişehir Arxeologiya Muzeyi rəhbərliyində və İstanbul Universiteti Prehistorik və Ön‑Asiya Arxeologiyası Anabilim Bölümü‑nün Prof. Dr. Turan Efe elmi rəhbərliyində 1996‑cı ildə başlanmışdır. Qazıntı işləri İstanbul Universiteti Elmi Araşdırma Proyektləri İcraçı Katibliyi, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə INSTAP (The Institute for Aegean Prehistory – Ege Prehistoriyası İnstitutu) tərəfindən maliyyələşdirilir. Qazıntı işləri bu günə qədər davam etdirilmişdir.

Təbəqələşmə

Höyükdə, Geç Kalkolitik Dövrdən Erken Bürünc Dövrünün sonuna qədər fasiləsiz məskunlaşma olduğu bildirilir. Bununla yanaşı, yuxarı qatlarda Orta Kalkolitik Dövrə aid olduğu irəli sürülən gil qabıqların tapıntıları səbəbindən, məskunlaşma keçmişinin daha erkən dövrlərə uzandığı düşünülür. Ən gec tarixli tapıntılar Erken Bürünc Dövrü III mərhələsinə, yəni Orta Bürünc Dövrünə Keçid Dövrünə aiddir. Digər tərəfdən, məskunlaşmanın cənub və cənub‑şərq yönündəki tarlalarda Geç Helenistik Dövrə aid bir məskunlaşma aşkar edilmişdir. Höyüğün qərb hissəsində təbəqələşmə əvvəllər yeniyə aşağıdakı kimidir.

1. mərhələ Erken Bürünc Dövrü II başlanğıcı

2. mərhələ Erken Bürünc Dövrü I

3. – 5. mərhələ Geç Kalkolitik Dövrdən Erken Bürünc Dövrünə keçiş

6-cı mərhələ Gec Kallolitik Çağ sonları

Höyüğün şərq hissəsində isə aşağıda Erken Tunç Çağı I, yuxarıda isə Erken Tunç Çağı II təbəqələşməsindən bəhs edilir.

Kəşflər

Erken Tunç Çağı II mərhələsinin sonlarında yaşayış məskəni, ətrafı gil divarla əhatə olunmuş yuxarı şəhər və qala ilə aşağı şəhərdən ibarətdir. Yuxarı şəhərin mərkəzi mövqedəki meydanında meqaron və oxşar iki bina ilə saray kimi təyin olunan meqaronlu, çox otaqlı bir bina kompleksi ortaya çıxarılmışdır. Bu meydanı əhatə edən və meydana baxan, radikal planlı və divara bitişik tikilmiş yaşayış binaları, yenə Eskişehir İli sərhədləri daxilində yerləşən Demircihöyük və Tunceli‑dəki Pulur / Sakyol Höyük‑dəki kimi “Anadolu tipi yaşayış planı”nın Küllüoba yuxarı şəhərində də tətbiq olunduğunu göstərir.

Erken Tunç Çağı II. mərhələsinin sonuna tarixlənən meqaronlu bina kompleksinin Qərbi Anadolu mənşəli ola biləcəyi, Miken Dövrü saraylarının bu plandan ilham aldığı irəli sürülür. Erken Tunç Çağı II mərhələsindən etibarən Qərbi Anadolu yaşayış məskənləri genişlənmiş və yuxarı şəhər (akropolis) / aşağı şəhər strukturu formalaşmağa başlamışdır. Bununla yanaşı Küllüoba‑da aşağı şəhər / yuxarı şəhər fərqliliyinin Erken Tunç Çağı I. mərhələsində yarandığı irəli sürülür. İkinci mərhələdə isə qala hissəsində binaların getdikcə anıtsal bir xarakter qazandığı qeyd edilir. Təməllərdə daha böyük daşların istifadə edilməyə başlandığı bu mərhələdə meqaron ya da meqaronsuz binaların da ortaya çıxdığı görülür.

Erken Tunç Çağı III. evre haqqında memarlıq tapıntılar olduqca məhduddur. Bu dövr Küllüoba ilə bağlı məlumatlarımız əsasən çanak gil tapıntılarına əsaslanır. Bu dövrün materialı Troya II – III ilə eyni dövrdədir və daha çox Troya II ilə paralellik göstərir. Küllüoba'nın unik əsərləri depaslardır. Orta və Qərbi Anadolu'nun Erken Tunç Çağı'nda içki qabı olaraq istifadə olunan depaslar orta hesabla 20-30 cm uzunluğunda ikən, Küllüoba depasları 40-50 cm uzunluqdadır.

Qiymətləndirmə

Qazılarda aşkar edilən Suriya tipi şüşə, məskunun Kilikya ilə Troya arasındakı Erken Tunç Çağı "Böyük Kervan Yolu" üzərində yerləşdiyini göstərir. Aşkar edilən digər tapıntılar da Mesopotamiya'dan gələn ticarət yolunun məskundan keçdiyini müəyyən etməsini dəstəkləyir.

Küllüoba məskununun 75 km. qərbində yerləşən Demircihöyük məskunundan daha qədim olduğu irəli sürülür.

Erken Tunç Çağı II evri sonlarına tarixlənən və saray kimi görülen anıtsal strukturlar, idarəçi bir kadronun həqiqi mənada ortaya çıxışının memarlığa əks olunması kimi görülür və Qərbi Anadoluda ilk nümunələri bu evrədə ortaya çıxır.

Küllüoba, Qərbi Anadolu İlk Tunç Çağı kronologiyasının daha sağlam müəyyən edilməsinə mühüm töhfələr verməklə yanaşı, eyni zamanda İlk Tunç Çağının ikinci yarısında uzaq bölgələr arasında yaranan intensiv ticarətin çatdığı ölçülər və Qərbi Anadolu ilə Ege dünyasında şəhərçiliyin inkişafı ilə bağlı yeni bir baxış bucağı gətirir.