Kyzyl mazar

Qizilmozor maqbarası – Özbəkistanda mədəni irs obyekti, diqqətəlayiq yer. Obyekt dövrü: XVI—XVIII əsrlər. Toshkent vilayətinin Bekobod rayonunda yerləşir. Obyekt ünvanı: „Taqachi“ MFY. Dövlət mülkiyyəti (Toshkent vilayətinin mədəni irs idarəsi operativ idarəetmə hüququ əsasında). Özbəkistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə 2019‑il 4‑oktyabrda Maddi mədəni irsin daşınmaz mülkiyyət obyektləri milli siyahısına daxil edilib – dövlət qorumasına alınmış.

Təsnifatı

Abidənin orijinal adı naməlum, hazırkı adı onun xarici xüsusiyyətlərini (kərpic teksturasının rəngi) əks etdirir.

Abidə bir gumbazlı, demək olar ki, dördbucaqlı formada sərt kərpichdən tikilmişdir. O, hər tərəfdən böyük, hazırda istifadə olunan qəbristanlıqla əhatə olunmuşdur. Qızılmazor memarlıq baxımından portal‑gumbazlı kompozisiyalı məqbərə‑otaq funksiyasını yerinə yetirir. Qızılmazorun tərkibi bir xross‑şəkilli döşəmənin boşluqları arasında dörd tərəfdən qapılarla açılan, kiçik həcmli çıxıb duran portalı olan mərkəzləşdirilmiş kub şəklinin birləşməsindən ibarətdir. Nəticədə, tipoloji baxımdan, məqbərə qarışıq tipə daxildir, burada onun kvadrat forması mərkəzləşdirilmiş məqbərələr ideyasına yönülür (kənarlı gumbazlı kiosk görünüşündə tip, hər tərəfdən kəmər dəlikləri ilə açılır). Digər tərəfdən, „fasad“ məqbərələrinə xas xüsusiyyətlər mövcuddur, binanın mərkəzləşdirilməsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmədən bir portal tərəfini inkişaf etdirməyə xüsusi diqqət yetirilir. XX əsrin 70‑illərinin əvvəllərində portal sütunları hələ də başdan sona saxlanılmışdı. Hal-hazırda cənubi tərəfdəki qapıdan başqa bütün qapılar bağlıdır və funksional istifadə olunmur.

Zalı örtən kubbe bir, şarvari. Zalı sahəsindən ona keçid halqalı daşla örtülmüş pseudo sferik yelkənlər tərəfindən həyata keçirildi. Dairəvi daşlardan ibarət kubbenin əsası sərt dairə deyil, oval kvadrattır. Bir vaxtlar pilləkənlərin dam çıxış yerləri "balxi" tonozlarla örtülmüşdü. Qapıların üstündə lənzətli pəncərələr mövcuddur. Binanın fasadı dekorativ örtük üçün nəzərdə tutulmamış, hesab‑kitab daşın kərpic quruluşu üçün edilmişdir. Baş fasaddakı pərdələnmiş sütunların fasadı şaquli ox boyunca bölünmüş nazik boşluqlarla bəzədilmiş, aşağı mərtəbədə tokçanın düz dördbucaqlı hissəsinə arxa oyulmuş, iki yuxarı mərtəbədə isə dördbucaqlar var. Qalan tərəfləri qapı yan tərəflərində düz kəmərli nişlər və divarların yuxarı hissəsində dörd ravoq görünüşündə bölünmələrlə bəzədilmiş.

Məqbəranın xarici tərəfdən ölçüləri 13,1×11,3 m. Binanın portal sütunlarından uzunluğu 13,1 m, lakin plan üzrə əsas həcmi 11,3×11,3 m. Bina divarlarının hündürlüyü 7,1 m. –7,2 m. Kubbəli kvadratın yan tərəfi 5,9 m. Kubbe ilə hündürlüyü 10,5 m. Portalın eni 8,5 m. Arxın eni 5,4 m.

Qızılmazor dördbucaqlı şəkildə pişmiş kərpicdən 25 x 25 x 5‑5,5 sm ölçüdə tikilmiş, divarları lyos şorla örtülmüşdür. Divarlarının (10 sıra + 10 şaquli) 71 sm təşkil etməsi xarakterikdir, bu gec orta əsr abidələri üçün tipik norma ilə uyğun gəlir. Bu meyar XIV‑XVIII əsrlərin memarlıq inşaatları üçün xasdır. Əgər pişmiş kərpiclərin ölçüsü və qalınlığı nəzərə alınarsa, xronoloji dövrü XIV‑XVI əsrlərə təyin etmək mümkündür. Lakin, bəzi periferik elementlərin əksikliyi, divardakı laqeydlik və planın tərtibatındakı bəzi qeyri‑müəyyənliklər var idi. Ark və kubbe ganch şorunun üstünə tikilmişdir. L.Yu. Mankovskiyanın fikrinə görə, abidəni 16‑17-ci əsrlərə aid hesab etmək olar, çünki sonrakı dövrlərdən etibarən Toshkent vilayəti üçün çox kiçik məqbərələr, koshinli kərpiclərin standartı fərqli, lakin ən əsası, digər formaların tikintisi xasdır.

Lakin bununla yanaşı, Qızılmazor məqbərəsi haqqında hələ də qeyri‑müəyyən cəhətlər çoxdur, məsələn, bu məqbərə dəqiq kim üçün tikildiyi hələ müəyyən edilməyib. Maraqlısı odur ki, xalq ənənələri onun tikilməsini Babur adı ilə (yəni XVI əsrin birinci yarısı) əlaqələndirir, bir versiyaya görə, onu vəfat etmiş hind şahzadəsi xatirəsinə, digər tərəfdən isə burada hind ordusuyla döyüşdə həlak olmuş dostu və hərbi rəhbərin şərəfinə qurdur.

Yodgorluq qısa şəkildə araşdırma tarixinə malikdir. Qızılmazor ilk dəfə 1969‑ci ildə Toshkent vilayəti xəritəsini tərtib edərkən K. A. Abdullayev tərəfindən qeyd edilmişdir. Görünür, K. A. Abdullayevin məlumatlarına görə, 1970‑ci ildə Qızılmazora L.Yu. Mankovskaya və A. R. Muxamedjonovlar səfər edib, gözdən keçirmiş, onun ölçülərini, planını və sahələrini araşdırmışlar. Təəssüf ki, binanın təməli və onun ətrafı arxeoloji baxımdan araşdırılmamışdır. Qəbiristanlığı gözdən keçirərkən, torpaq təbəqəsində XV—XVIII əsrlərə aid sirlənməmiş və sirlənmiş gil parçaları mövcuddur.