Lake Balkhash

Balkhash gölü, həm də Balqash gölü kimi tanınır, Cənubi‑Şərqi Qazaxıstanda yerləşən göldür. O, Asiyanın ən böyük göllərindən biridir və dünyada 15‑ci ən böyük göldür. O, Mərkəzi Asiyanın şərq hissəsində yerləşir və Balkhash‑Alakol havzasında, bağlı (endorheic) havzada yerləşir. Havza yeddi çayı boşaldır, əsas olanı Ili çayıdır, çayın sahil axınının əksəriyyətini gətirir; digər çaylar, məsələn Karatal, səthi və yeraltı axın gətirir. Ili çayı, Çinin Xinjiang bölgəsinin dağlarından, əsasən bahar qar əriməsindən, yağıntı ilə qidalanır.

Göl hazırda təxminən 16 400 km² (6 300 sq mi) sahəni əhatə edir. Lakin, Aral dənizi kimi, onun qidalanma çaylarından suyun yönləndirilməsi və çıxarılması səbəbindən kiçilir. Göldə dar, nisbətən mərkəzi bir boğaz var. Gölün qərb hissəsi təzə su, şərq yarısı isə duzludur. Şərq hissəsi orta hesabla qərbdən 1,7 dəfə dərinləşir. Ən böyük sahil şəhəri Balkhash adlanır və təxminən 66 000 sakinə malikdir. Əsas yerli iqtisadi fəaliyyətlərə mədənçilik, qızıl emalı və balıqçılıq daxildir.

Mikro iqlimlərin çölə çevrilməsi və sənaye istehsalının artması üçün suyun çıxarılması səbəbindən gölün sığalması barədə narahatlıq var. Bundan əlavə, iqlim dəyişikliyinin təsirləri də göl və onun ekosistemlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

Tarix və adlandırma

Gölün hazırkı adı Tatar, Qazax və Cənubi Altay dillərində "balkas" sözündən gəlir və "bataqlıqdakı çəmənliklər" mənasını verir.

103-cü il e.ə.dən 8-ci əsrə qədər, gölü əhatə edən Balkhash siyasi birliyi, Çin dilində Yibohai 夷播海 adı ilə tanınırdı, Çinlilər tərəfindən isə 布谷/布庫/布蘇 "Bugu/Buku/Busu" kimi bilinirdi. 8-ci əsrdən etibarən, gölün cənubundakı, onun və Tian Shan dağları arasındakı torpaq, türk dillərində Jetisu "Seven Rivers" (Rus dilində Semirechye) adı ilə tanınırdı. Bu, səhranın köçəri türk və monqollarının Mərkəzi Asiyanın məskunlaşmış xalqları ilə mədəniyyətləri qarışdırdığı bir torpaq idi.

1759-cu ildən etibarən, göl Qing hakimiyyətinin şimal-qərb sərhədi kimi tanındı və Qing və ruslar tərəfindən tanındı. 1864-cü ildə, göl və onun qonşu ərazisi Tarbagatai müqaviləsi ilə Rusiya İmperiyasına verildi. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə göl Qazaxıstanın bir hissəsi oldu.

Gölün mənşəyi

Balkhash, geniş Balkhash-Alakol depressiyasının ən dərin hissəsində yerləşir, bu depressiya Alp orogeni dağları ilə daha qədim Qazaxıstan Bloku arasında Neogen və Kvartener dövrlərində yamaclı bir çökək vasitəsilə formalaşmışdır. Tian Shan dağlarının sürətli eroziyası depressiyanın sonradan qum çay çöküntüləri ilə doldurulmasına səbəb olmuşdur, bu isə geoloji baxımdan çox qısa bir zaman aralığını əhatə edir. Bu havza Dzungarian Alatau hissəsidir, burada həmçinin Sasykkol, Alakol və Aibi gölləri yerləşir. Bu göllər, bir zamanlar bütün Balkhash-Alakol depressiyasını örtmüş qədim dənizin qalıqlarıdır, lakin Aral–Xəzər depressiyası ilə bağlı deyildi.

Təsvir

Bu bölgənin yüksək dağlardan su daşıyan bütün çayları Balkhash gölünə axır, lakin heç biri göldən çıxmır. Əsas çaylar: Ili, Aksu və Karatal. Tokrau çayı şimaldan axır, lakin onun suları göl sahilinə çatmadan qumlara itir. Göl, Saryesik yarımadası (Qazax dilində "Yellow Door" mənasını verir) tərəfindən iki hissəyə bölünür. Bu iki hissə Uzynaral boğazı ilə birləşir. Qədim zamanlarda Balkhash daha böyük idi və bölgədəki bir çox göl onun bir hissəsi idi, məsələn Zhalanashkol, Itishpes, Alakol və Sasykkol. Daha da geriyə gedərək, o, Dzungarian Alatau'ya qədər uzanan bir dəniz idi.

1910-cu ildə göl hələ də əhəmiyyətli dərəcədə böyük idi və təxminən 23 464 km2 sahəsi var idi. 1946-cı ilə qədər bu sahə təxminən üçdə birinə, yəni 15 730 km2-ə qədər azalıb.

Rəqəm

Gölün səth sahəsi təxminən 16 400 km2 (2000) təşkil edir və bu, onu tamamilə Qazaxıstanda yerləşən ən böyük göl edir. Səthi dəniz səviyyəsindən təxminən 340 m yuxarıdır. O, yumşaq əyri (kəsik) forma malikdir, lakin sahilləri qırıqdır. Uzunluğu təxminən 600 km-dir və eni şərq hissəsində 9–19 km, qərb hissəsində isə 74 km dəyişir. Gölün ortasına yaxın Saryesik yarımadası hidroqrafik olaraq onu iki çox fərqli gölə bölür. Qərb gölü səth sahəsinin 58%-ni, lakin həcmın yalnız 46%-ni tutur. Bu, nisbətən dayaz, sakit və təzə su ilə dolu olur. Şərq gölü isə çox daha dərin və duzlu olur. Bu hissələr Uzynaral boğazı (Qazaxca: Ұзынарал – “uzun ada”) ilə birləşir – 3,5 km enində və təxminən 6 metr dərinliyində.

Göl bir neçə kiçik havzadan ibarətdir. Qərb hissəsində 7–11 metr dərinliyində iki çökək var. Biri qərb sahilindən (Tasaral adasına yaxın) Korzhyntubek burununa qədər uzanır, ikincisi isə Bertys körfəzi cənubundan başlayır, bu da “yarımın” ən dərin hissəsidir. Şərq havzasının orta dərinliyi 16 m, maksimum dərinliyi isə 26 m-dir.

Gölün orta dərinliyi 5,8 metrdir və suyun ümumi həcmi təxminən 112 km3 təşkil edir.

Gölün qərb və şimal sahilləri yüksək (20–30 m) və qayalıdır; onlar porfirit, tuf, qranit, şist və kalkerli kimi paleozoik qayalardan ibarətdir və qədim terrasların izlərini saxlayır. Cənub sahilləri, Karashagan körfəzi və İli çayı yaxınlığında, aşağı (1–2 m) və qumlu olur. Onlar tez-tez su basır və buna görə də çoxlu su hövzələri mövcuddur. 5–10 m hündürlükdə arada dağlar var. Sahil xətti çox əyridir və çoxsaylı körfəz və çuxurlarla bölünmüşdür. Qərb hissənin böyük körfəzləri: Saryshagan, Kashkanteniz, Karakamys, Shempek (gölün cənub qütbu) və Balakashkan Ahmetsu; şərq hissənin körfəzləri: Guzkol, Balyktykol, Kukuna, Karashigan. Şərq hissədə həmçinin Baygabyl, Balay, Shaukar, Kentubek və Korzhintobe yarımadaları yerləşir.