Markakol State Nature Reserve

Markaköl dövlət təbii qoruğu — Şərqi Qazaxıstan vilayətində, Cənubi Altayın şərqində Markaköl çökəkdə yerləşir. O, şimalında Kürşim, cənubunda Azutau dağ silsilələri arasında yerləşən Altaya məxsus tektonik çökək götürür. Göl 1 449,3 metr yüksəklikdə yerləşir. Ən yüksək nöqtəsi — 3304,5 metr (Aqsu‑Bas dağı).

Markaköl qoruğu - respublikamızda yaradılmış altıncı dövlət qoruğu. Bu qoruğun təşkilində əsas məqsəd - yaxınlıqda nadir rast gəlinən dəyərli vəhşi heyvanları, quşları, bitkiləri və baharda balıq yumurtası yayan çayların sahələrini qorumaq, həmçinin meşə və göl sahələrini, dağ, çayların gözəl təbiətini təbii formada saxlamaq. 1976-cı ildə yaradılmış. Markaköl qoruğu – Şərqi Qazaxıstan vilayətində Altay dağının, Azutau və Kürşim dağ silsilələri arasındakı son dərəcə gözəl Markaköl vadisində yerləşir. Qorunun ümumi sahəsi 71 min ha, onun 44 minini göl sahəsi təşkil edir. Onun 3756 hektarı düz meşə, otlaq isə 21 hektardan çoxdur.

Qoruq sahəsində iqlim sərt kontinentaldır. Burada Qazaxıstan bölgəsi üçün yanvarın ən aşağı orta temperaturu -26 °C, -27 °C, bəzən -55 °C‑a qədər düşür. İyulun orta temperaturu +14 °C, +17 °C, ən yüksək temperatur isə +30 °C‑a qədər çatır. Yağışların illik miqdarı təxminən 400 mm.

Markaköl qoruğu – heyvanlara son dərəcə zəngin, gözəlliyi ilə doyulmaz Cənubi Altay bölgəsinin yüksək dağlıq ərazisi və Markaköl gölünün təbiətini kompleks şəkildə qorumaq üçün təşkil edilmişdir. Markaköl – Altaydakı Kürşüm və Azü dağlarının arasındakı dərin vadidə yerləşən böyük, şəffaf suyu, balığı olan göl. Onun ətrafı daşlı, meşəli dağdır. Bu gölə bir neçə çay və bulaqlar, çaylar axır. Gölün cənub sahili parlaq, şimalı isə çökək, düzənlik kimi gəlir. Gölün ətrafındakı dağ-çaylardan 28 kiçik çay axır, onlardan yalnız Qaljır çayı çıxır.

Qoruda bir çox şifalı əhəmiyyətə malik yüksək mərtəbəli bitkilər də mövcuddur. İndi onlardan bəzilərinə toxunaq. Samırsın və ya Sibir qarağacı – qozu yeyilə bilən çox dəyərli ağac. Uzun müddət Sibir qarağacının qozunu toplamaq üçün kəsilməsi qadağan edilmişdir. Çünki onun qozu 65 faizə qədər yağ verir. Qoz çöl, ət, yumurta yerini dəyişir. Qozdan sibirlilər yüksək keyfiyyətli yağ və krem alıblar. Sibir qarağacının qozu – meşədəki heyvanların həyat dəstəyi. Qoz olgunlaşanda bu yerə meşə siçanları, bütün siçanlar, samırsın kəpənəkləri toplaşaraq qış qidalarını yığırlar. Samırsın köhnə dövrdən qorunmuş relikt bitkilərin sırasına daxildir. Çölün bu dəyərli ağacı çoxillik bitkilərin sırasına daxildir. Təbii dərman bitkilərindən aralı və qızıl kök tapılır.

Ümumilikdə Markaköl qoruğu və orada yaşayan heyvan aləmi xüsusi qorunmağa alınmışdır.

qoruda dəniz səviyyəsindən 1400-1500 metr yüksəklikdə beş yüksəklik zonası var. Dağlıq çöl zonası, dağ çökəkliyi zonası, dağ tundrası zonası və Nival (qarlı) zona (2800-3000 metr yüksəklikdə).

Qoruyucu sahənin bitki örtüyündən meşədə, əsasən, Sibir qaraçamı, şam, qayın, kökərək bitir.

Qoruyucu sahədə heyvan aləmi və bitki növlərinin qorunması üçün elmi işlər aparılır.

Mövcud Markaköl qoruyucu sahəsinin təbii sərvətini, onun möhtəşəm gözəl mənzərəsini Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli yazıçısı J.Aymauitov «Aqbilek» romanında xüsusi qeyd etmişdir.

Mövcud sahəsi

Qoruyucu sahənin ümumi sahəsi 71367 ha, onun 26917 ha-sı quru torpaq, 44450 ha-sı isə göl təşkil edir. Qoruyucu sahə üç hissəyə bölünür: 1. cənub‑dağlıq‑meşəlik sahə‑ 6250 ha, bu gölün cənub sahilini və Azü dağının şimal tərəfini əhatə edir; 2. Göl sahili‑ 609 ha, Topolevka və Jiren Baytal çaylarının şərq sahilindəki şimal sahilin kiçik hissəsini əhatə edir; 3. Şimal dağlıq‑meşəlik sahə‑ 20050 ha, Topolevka, Tautekeli, Tihuşka, Sorvenok çaylarının yuxarı sahillərində Kürşim sırğasında yerləşir. Bundan əlavə Urunhayka çayının sahilindəki mərkəzi uzadın 8 ha torpağını əhatə edir. Markaköl dövlət təbii qoruyucu sahəsinin ətrafı 2 km enində kəsikli xətti qoruma sahəsi ilə əhatə olunmuşdur.

İnzibati yerləşməsi

Markaköl dövlət təbii qoruyucu sahəsi Şərq Qazaxıstan vilayətində, Cənubi Altayın şərqində Markaköl çökəkdə yerləşir. O, şimalında Kürşim, cənubunda Azü dağ silsilələri arasında yerləşən Altaya məxsus tektonik çökək alır. Göl 1449,3 metr yüksəklikdə yerləşir. Ən yüksək nöqtəsi 3304,5 metr (Aqsu‑Bas dağı).

Təbii şəraiti

Fiziki‑coğrafi təsviri (təbii bölgəsi, iqlimi, hidroloqiyası, əsas landşaftları, geologiyası, torpağı):