Mausoleum of Karashash-ana

Qaraşaq ana qəbristanlığı – Respublika əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin dövlət siyahısına daxil edilmiş XII-XIX əsrlərin memarlıq incisi. 1982-ci ildən etibarən dövlət qorumasına alınmış.

Yerləşdiyi yer

Şəmkənd şəhəri, Sairam yaşayış məhəlləsinin ərazisindəki köhnə qəbiristanlığın kənarında, yüksək yerdə yerləşir.

Əfsanələr və yazılar

Qaraşaq ana qəbristanlığının müqəddəs ənənəsi Coça Ahmet Yəsəvi'nin anası olduğu və onun vəfat etdikdən sonra bu yerə tikildiyi barədə əfsanəyə çevrilmiş hekayələrə əsaslanır. Yazılı məlumatlara görə, əsasən "Mədinət əl-Bayda və İspidcab əuliələri haqqında traktat" (XVII əsrin sonu‑XVIII əsrin əvvəli) və XIX‑XX əsrlərin əvvəllərindəki folklora əsaslanır. O dövrdə abidənin hazırkı adı yaranıb – əfsanə‑hekayələrə görə qəbristanlığın kubbəsinin ucuna Coça Ahmet Yəsəvi anasının bir qıvrım qara saç bağlanıb, beləliklə onun ləqəb adı və qəbristanlığın adı – "Qaraşaq ana" yaranır. Onun həqiqi adı Aişa bibi (Aişa qətin). XVII əsrin sonundakı əfsanə‑hekayələrə görə o – Coça Ahmet Yəsəvi'nin atası İbrahim atanın ən məşhur şagirdlərindən biri olan Müsə şeyxin qızıdır. XVII əsrin sonundakı əfsanə‑hekayələrdə onu XIII əsrin sonunda Taşkentin "əuliəsi" olmuş Omar Baqistani şeyxin qızı, bacısı və ya nəvəsi bacısı olduğu deyilir (Devin DiUis). Məlumatlarda və əfsanələrdə Aişa bibi Qaraqanlıq dövrünün bilikli və təqaüə qadınlarından biri kimi təsvir edilir. Qaraşaq ana qəbristanlığına daxil olmaq Türkmənistan şəhərindəki Coça Ahmet Yəsəvi qəbristanlığına ziyarət etmə adətinin başlanğıcı olub.

Abidə haqqında məlumatlar

Abidə haqqında məlumatlar 1925-ci ildə nəşr olunan M.E. Massonun "Köhnə Sairam" tarixi‑arxeoloji essaysında rast gəlinməsi elmi tədqiqat işinə başlanğıc olur. 40 il unudulandan sonra, Şəmkənd bölgə muzeyinin tikinti işi və memarlıq incisi üzrə bölgə şöbəsinin (T. Podnebésnaja) tapşırığı ilə qəbristanlığın tam ölçüləri götürülüb, qısa tarixi izahı və təsviri hazırlanır. 1983-cü ildə abidənin bərpa işləri ilə bağlı alınan ölçüləri yenidən dəqiqləşdirildi. Bu vaxtda qəbristanlıq Qazaxıstanın tarix və mədəniyyət abidələri toplusuna daxil edilir (N.N. Muəmmədieva). 1980-ci illərin ikinci yarısı – 2000-ci illərin əvvəllərində Qaraşaq ana qəbristanlığı bir sıra nəşrlərdə öz kompozisiya xüsusiyyətləri və iki portalı qəbristanlığın genesi ilə bağlı araşdırılır (B.A. Baytanaev, Y.A. Elqin). 2000-ci illərin əvvəllərində Sairam tarixi üzrə yazılı məlumatların tədqiqi ilə bağlı Qaraşaq ana qəbristanlığının agiografiyası məsələsi də araşdırılır (J.M. Tülibayeva, Devin DiUis).

Qaraşash ana vəfat etdikdən sonra və ya daha sonra dəfn edildiyi yerə memorial tikili – məzar və ya məscid tikildiyi təxmin edilir. Lakin, bizə çatmışdır ki, bu birinci, hətta ikinci bina deyil. M.E. Masson binanın inşasını öz gözləri ilə görən insanların topladığı məlumatlara əsaslanaraq mövcud məzarın 1851-1852-ci illərdə tikildiyini bildirir. Bu dövrdə Cənubi Qazaxıstan qoğandların nəzarətinə keçərək Sairam Qoğan xanlığının tərkibinə daşkənd hakimiyyəti altında olan vilayətlərdən biri kimi daxil olur, bu zaman dini binaların tikintisi canlanır. Cənubi Qazaxıstan Rusiya ilə birləşdikdən sonra 1860-cı illərdən etibarən məzar bir neçə dəfə bərpa olunmuşdur; onun divar qalıqlarının xüsusiyyətləri – aşağı sətirlərinin bir neçə çubuğu qızıl həll ilə, yuxarıya doğru isə palçıqdan istifadə edilərək tikildiyini göstərir. Sovet dövründə kubbe forması dəyişdirilərək bir neçə dəfə yenilənmişdir. 1996-cı ildə abidənin görünüşü dəyişdirilərək ağ düz metal ilə örtülmüşdür.

Kəsənin xüsusiyyəti

Kəsə – portal-kübblü bir otaqlı tikili, onun sonrakı orta əsr görünüşü kult memarlıq incəsənətinin arxitektural formalarının bütün prinsiplərini toplayan – dördbucaqlı planlı məzarxana, çıxıntılı portal, silindrik baraban üzərində sferik konuslu kubbəsi olan.

Bina (ümumi ölçüsü – 6,8×8,6 m, hündürlüyü – 7,25 m) təməli daşdan, üstü yanmış kərpicdən tikilmişdir. Həcmi-məkan kompozisiyasından məzarxananın dördbucaqlı planlı əsas prizmik həcmi məbədin cənub və qərb fasadına uyğun qurulmuş portalın (peshtek) əsas həcminə bağlı, səkkizbucaqlı hissəsinə yerləşdirilmiş silindrik baraban üstündəki sferakonus kubbəsi aydın görünür. Struktur nümunəsi çox sadədir: dördbucaqlı planlı otağın dairəvi kubbə əsasına keçidi sadə dördlük bucaq yamaclığı üsulu ilə həyata keçirilmişdir (bağlı məkanın kiçik aralığı ona imkan verir).

Abidənin əsas kompozisiyasının xüsusiyyəti – bir otaqlı portal-kübblü məbədin fərqli tipində olması və bucaqlı şəkildə tikilmiş iki eyni (eni üzrə bir qədər fərqlənən) portalın mövcud olmasıdır. Qərb hissəsinə qapı yerləşdirilib, cənub peshtekinin bu yerinə, məbədə giriş ölçüsü üzrə bərabər gələn panjara torlu pəncərə aşağı quraşdırılıb. Bu xüsusiyyət məbədin müqəddəs məzmunu ilə bağlıdır: burada qaraçax dövrü və İslamdan əvvəlki kultura dərinləşmiş müqəddəs məzara ziyarət etmənin sufi adəti özünü göstərir. Bütün tikiliyə həcmi verən portal onun ideoloji gözəlliyinin üstünlüyünü təşkil edir. Forması üzrə dördbucağa yaxın peshteklərinə, adətən yumru arxa qapı (ark) düzülür. Onlarda ornament yoxdur. Onların bəzəkləri portalın yanındakı pilonların üzərindəki dərin olmayan yumru və düzbucaqlı nişlərdir.

Divarların interyeri və kubbəsi şüşələnmişdir. Qapının üstündə işıq düşən dəlik (panjar) ilə bərkidilib. Döşəməsinin üstündəki qumun üzərinə kərpic döşənib.