Mir-i-Arab madrasah

Mir Arab mədrəsəsi — Buxara mədrəsəsi.

Mədrəsənin qurulması özbək hökmdarı Ubaydullaxon və onun pir Mir Arab adları ilə bağlıdır.

Tədris müddəti 4 il. Tədris yataqxanasının gündüz bölməsinə 15 yaşdan 35 yaşa qədər orta və tam olmayan orta təhsilli şəxslər qəbul edilir. Dini fənlər və ümumtəhsil fənləri öyrədilir. Tələbələrə ərəb, ingilis, rus və fars dilləri də öyrədilir. Dərslər özbək və ərəb dillərində keçirilir.

Tarixi

Mir Arabın əsl adı Sayyid Abdulloh olub, amir 22 yaşında Samarkandə Xoca Ahrorga şagird olmuş. Türküstanın Sabronida (Savronida) 2 koriz (yeraltı arığı) qazdırıb, su çıxarmış, qala binası tikib, Şofirkən, Vobkənd, Cijdüvanda çox yerləri obod etmiş (hal-hazırda Şofirkənddə Mir Arab qalası saxlanılıb).

O, Naqşbəndi təriqətinin inkişafına böyük töhfə vermiş. Mədrəsə qurulmasını tamamlaya bilməmiş, 1536-cı ilin əvvəllərində Mir Arab vəfat etmiş və onun vəsiyyətinə görə qızı Şeyx Zakariyo qurulmanı sona çatdırmış.

Xattot Mirali Fathobodiy-Buxoriy bu fars qitəsini Mədrəsənin qapısına yazmış: “Mir Arab fəxri Əcəm onki kard — Mədrəsə olii bas bul əcəb. Bul əcəb on ast ki tarixi u: Mədrəsə olii Mir Arab”.

Sovet dövründə

1920—1930-cı illərdə SSRİ-də bütün mədrəsələr bağlanmış. 1945-ci ildə Orta Asiya müsəlmanları dini idarəsi (SADUM) müftisi Eşon Boboxon dövlət orqanları ilə uzun davam edən danışıqlardan sonra Orta Asiyada islam təhsilini yenidən yoluna qoymağa nail olmuş. Müharibədən sonrakı dövrdə SSRİ-də mədrəsənin bərpası SSRİ Xalq Komissarlığı Sovetinin 1945-ci il 10-oktyabr tarixli 14808 saylı “Buxara və Daşkənddə mədrəsələr təşkil etmək barədə” qərarı ilə başlamışdır. Qərar əsasında Özbək SSRİ Xalq Komissarlığı Sovetinin 1945-ci il 29-noyabr tarixli 1879-212s saylı “Orta Asiya və Qazaxıstan dini idarəsinə iki dini məktəb açmağa icazə verilməsi barədə” qərarı hazırlanmışdır. 1946-cı ildə Özbək SSRİ-də Mir-Arab mədrəsəsi açılmışdır. 1947-ci il 1 iyun vəziyyətinə görə, I. V. Polyanskiyin məlumatına görə, Mir-Arabda 26 tələbə və 3 müəllim olmuşdur. Elmi ədəbiyyatlarda mədrəsənin müxtəlif adları var. Lakin 1989-cu ildə Rıfqət Rafiqova verilən 67 saylı oxumağı başa vurduğuna dair şəhadətə görə, mədrəsə “Mir-Arab” adlandırılmışdır.

„Mir-Arab“ SSRİdə 1946—1956 və 1961—1989-ci illərdə yeganə müsəlman orta təhsil müəssisəsi olmuş. SSRİ‑dəki ikinci madrasa — Baroqxon 1956‑cı ildə Toshkentdə açılmış, amma hakimiyyət tərəfindən 1961‑ci ildə binanın qəza vəziyyəti bəhanəsi ilə bağlanmış.

Mir‑Arab mədrəsəsində təhsil müddəti 9 il olub, iki mərhələyə bölünmüşdür. Tədris proqramı Din işləri üzrə şura ilə razılaşdırılmış və üç hissəyə bölünmüşdür:

dini fənlər (təcvid, hədis, islam tarixi və s.). Tədris vaxtının təxminən 30 %‑i onlara həsr olunmuşdur;

dünyəvi fənlər (SSRİ xalqları tarixi, SSRİ Konstitusiyası, rus dili, fiziki tərbiyə və s.);

mürəkkəb məzmunlu mövzular (ərəb və fars dilləri və s.).

Orta dünya təhsili olan abituriyentlər üçün təhsil müddəti 4 il təşkil etmişdir. Mədrəsə tələbələrinin (Özbək SSR‑i Sovet müəssisələri tələbələri kimi) vaxt‑vaxtı ilə dərsdən kənarlaşdırılması və pambıq toplamağa [8] getməsi onların təhsil fəaliyyətinə təsir göstərmişdir.

Mədrəsə tələbələri ayına 35 rubl stipendiya (1962‑ci il üçün) və paltar‑paltar alaraq, həftədə bir dəfə mədrəsə hesabından kinoya getmiş, mədrəsə yataqxanasında yaşayırdılar. Tələbə sayı az olmuş — 1963‑ci ildə 40 nəfər, 1982‑ci ildə 86 nəfər. Mədrəsəni bitirmək hər il olmayıb və eyni vaxtda 10‑20 nəfər mütəxəssisdən ibarət olmuşdur.

Mədrəsəyə tələbələr göndərən müsəlmanların dini qurumları onların təhsil xərclərini özləri ödəyib (1963‑ci ildə ildə 500‑600 rubl olmuş), bundan əlavə, SADUM tədris müəssisəsinin fəaliyyəti üçün pul ayırmışdır.

Memarlığı

Əsas üslubu böyük pəncərəli, qapısının arxasında 5 kubbəli məscid, iki yaninda yüksək kubbəli geniş sinif otağı və məscid, qonaq otağı yerləşir. Kişnək naxışlar yazılarla uyğunlaşmış (saxlanmamış). Qonaq otağının içi kubbə altı bəzəkli qalxanvari muqarnaslı, şipi və divarları gənc oyma işləri ilə bəzədilmiş, izarası rəngarəng kişnəklidir. Qonaq otağında Ubaydullaxon (1537‑ci il v. e.)nin ağacdan xotamkör üsulunda işlənmiş səməni və Mir Arab, onun qohumlarının qəbirleri var.

Tarixi mənbələrdə mədrəsənin 111 otaqdan ibarət olduğu göstərilib. Lakin hazırkı müəlliflər otaq sayını Qur’an surələrinə uyğun 114 otaq olaraq bildirirlər.

Mədrəsənin ümumi ölçüləri 68,5×51,8 m, həvəlli 35,4×31,3 m, dərs otağı 8×8 m. Həvəlli dördbucaqlı formada olub, ətrafını öncül, iki oşyonlu 114 otaq əhatə edir. Tərəflər arasındakı 4 yüksək pilləli dərs otağı — ayvan həvəlli məhəbbətini artırır. Quruluş baxımından naxışlı cənub pilləsinin ilkin görünüşü qorunub saxlanmış, bu naxışların tərkib hissəsində ulduzvari bəzəklər rast gəlinir. Oradakı bəzəklərin qorunmuş bəzi parçalarından naxışların çox incə və zərif olduğu başa düşülür.

Rivayətlərə görə, Mədrəsənin əsası dərin qazılmış, dağ daşları ilə möhkəmləndirilmiş, qar, yağış suyunu yönləndirmək üçün kanallar hazırlanmış, onlar vasitəsilə sular şəhər qalasından xaricə çıxarılmış.

Buxarının 2500-ci ildönümü münasibətilə Mədrəsənin pilləsi və kubbələrindəki tökülmüş koshinkori naxışlar və yazılar bərpa edildi.