Museum of History and Culture of the Republic of Karakalpakstan

Qaraqalpakıstan ölkəşünaslıq muzeyi (hal-hazırkı adı Qaraqalpakıstan Respublikası Tarixi və Mədəniyyəti muzeyi) yalnız Amudaryanın aşağı axını və Aral dənizi deyil, bütün Orta Asiyada ən qədim elmi‑təhsil müəssisələrindən biridir.

Tarix

Qaraqalpakıstan Respublikası tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyinin sərgisi ilk dəfə 1929‑ci ildə Qaraqalpakıstan Respublikasının birinci paytaxtı Törtköl şəhərində təşkil edildi. Bu muzeyi təşkil etməkdə fədakar xidmət göstərən şəxslər E. Doʻsnazarov, G. Ubaydullaev, N. V. Torchinskaya, N. Baskakov, Q. Ayimbetovlar olmuşdur. Amudarya suyunun daşması nəticəsində muzey 1944‑ci ildə Nükus şəhərinə köçürülmüşdür. O dövrlərdə muzeyə səfər edən Özbəkistan Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik T. N. Qori‑Niyozov rəhbərliyində akademik Oybek (Muso Toshmuxamedov), akademik V. Vohidov kimi Özbəkistanın bir qrup alimi və Rusiya dövlətindən səfər edən alimlər S. P. Tolstov ilə T. A. Jdankolar özlərinin muzeydən aldıkları təəssüratları yazıya almışdır.

1959‑ci ildə Özbəkistan Elmlər Akademiyasının Qaraqalpakıstan filialı yaradıldıqdan sonra muzey filialın idarəçiliyinə keçdi. 1965‑ci ildə muzey şəhər mərkəzində yerləşən iki mərtəbəli binaya köçürüldü. Muzey kolleksiyasında zərgərlik, arxeologiya, sənətkarlıq, tətbiqi incəsənət, təbiət, XX əsrə aid məlumatlar, Qaraqalpakıstanda Aral sahilində yaradıcı fəaliyyət göstərən rəssamların təsviri incəsənət əsərləri saxlanılır. Muzey öz yaradıcı tarixində Qaraqalpak xalqının zəngin tarixini və incəsənətini, təbiətini geniş ictimaiyyətə təqdim etməyə davam edir.

Özbekistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 11 dekabr tarixli 975 saylı qərarına əsasən muzeyimiz Qaraqalpaq ölkəşünaslıq muzeyi adından Qaraqalpaqstan Respublikası tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi adına dəyişdirildi. Həmçinin bu qərar əsasında Mo‘ynoq rayonu “Ekologiya” muzeyi və Ellikqal’a rayonu “Arxeologiya” muzeyləri filial kimi tətbiq edildi. Qaraqalpaqstan Respublikası tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi filialı Mo‘ynoq rayonu ekologiya muzeyi 1980-ci ildə yaradılmış, əvvəlcə muzey fondunda məhdud sayda eksponat olub, bu günə qədər muzey fondu yeni eksponatlarla zənginləşdirilir.

Özbekistan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 28 fevral tarixli “Qaraqalpaqstan Respublikası Muynoq rayonunun 2017-2018-ci illərdə iqtisadi inkişafı və əhalisinin məşğulluğunu təmin etməyə dair əlavə tədbirlər haqqında” PQ-2803 saylı qərarı əsasında Muynoq rayonu və Aralıq dənizi ətrafında turistləri geniş cəlb etmək, həmçinin onun uzun keçmiş tarixi, təbiəti və oradakı heyvan və bitki aləmi, rayon xalqının adət-ənənələrini muzey ekspozisiyası vasitəsilə geniş ictimaiyyətə çatdırmaq məqsədilə muzeyin yeni binası tikilib tamamlandı. Muzeyin yeni Konsepsiyası hazırlanıb, ekspozisiya nümayiş salonu təşkil edilib, cari ilin 20 oktyabr tarixində Özbekistan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2018-ci il 6 oktyabr tarixli 07/1-426 saylı bəyanatı əsasında “Aralıq dənizi balıqlarından 99 müxtəlif yemək” beynəlxalq gastronomik festivalı çərçivəsində Qaraqalpaqstan Respublikası tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyinin filialı Mo‘ynoq rayonundakı “Ekologiya muzeyi” açılış mərasimi keçirildi.

Hal-hazırda muzey fondində cəmi 300‑ə yaxın eksponat var, muzeyin sərgi zalı vasitəsilə ziyarət edən tamaşaçılar Orol dənizinin keçmişi və indiki həyatı, flora və faunası, Muynoq rayonunda balıqçılığın inkişafı, Balıq konservi zavodunun fəaliyyəti ilə bağlı fotoşəkillər, rəngli rəssamlar „Orol Kuychisi“ kimi tanınan F.Yu. Madgazin və R.Matevosyan əsərlərinə aid əsərləri görə bilərlər.

Qaraqalpaqstan Respublikası tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi Ellikqal’a rayon filialı 1989‑ci ildə Qaraqalpaqstan Respublikası ölkəşünaslıq muzeyi bölməsi kimi yaradılmış.

Bu gün muzey eksponat zalından Tuproqqal’a, Ayozqal’a, Guldursinqal’a kimi tarixi abidələrdən tapılmış 3000‑dən çox qədim Xorazm və Qaraqalpaqstan tarixinə aid nadir eksponatlar, yerli xalqların etnoqrafiyası və tətbiqi sənətinə aid əşyalar yer alır.

Hal-hazırda muzeydə 2500 eksponat var.

Muzey qədim heyvan və bitkilərin daş halına gəlmiş qalıqları, Orolbo’yunun nadir və itmiş quşları və heyvanları ilə doludur. Onlar arasında „Son Turan şirsi“ sərgisi özünəməxsusdur. Ən son Turan şirsi tülumu 1980‑ci ildə muzeyə hədiyyə olunmuşdur. Tülüm taksidermist M. Zaslavskiy tərəfindən dörd il ərzində hazırlanmışdır.

Filialları

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2018‑ci il 6 oktyabr tarixli 07/1-426 saylı protokolu əsasında həmin ilin 20 oktyabrında Qaraqalpaqstan Respublikası Tarixi və Mədəniyyəti muzeyinin Mo‘ynoq filialı „Ekologiya muzeyi“ açıldı. Ekologiya muzeyi eksponatı Orol dənizi probleminə həsr olunmuşdur. Orada bitki və heyvan aləmi obyektləri, xalq tətbiqi sənəti eksponatları, milli geyim‑dəb və sənətkarlıq əşyaları, „Mo‘ynoq“ balıq zavodu məhsulları nümunələri, həmçinin dənizin möhtəşəmlik dövrünü əks etdirən fotoşəkillər və kartinlər təqdim olunmuşdur.

O‘zbekiston Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 11-dekabr tarixli “2017 — 2027-ci illərdə dövlət muzeylərinin fəaliyyətini təkmilləşdirmək və maddi‑texniki bazasını möhkəmləndirmək üzrə kompleks tədbirlər proqramını təsdiq etmək haqqında” 975-ci qərarı ilə Qaraqalpaqstan Respublikası Tarixi və Mədəniyyəti muzeyi filialı, Ellikqal’a rayonundakı arxeologiya və tarix muzeyi fəaliyyətini dayandırıb, onun yerində Qaraqalpaqstan Respublikası Tarixi və Mədəniyyəti muzeyinin Ellikqal’a filialı yaradıldı. Muzeyin sərgi zalı iki bölmədən ibarətdir: arxeologiya və xalq tətbiqi sənəti. Muzeydə 2500‑dən artıq eksponat mövcuddur.

Muzey kolleksiyası

Bu gün muzey 4 bölmədən ibarətdir — təbiət, arxeologiya, etnoqrafiya və müasir tarix.