Nyereg-hegyi Cave

Nyereg-hegyi-eresz Tihanyi yarımadasında, Balaton-felvidéki Milli Park ərazisində yerləşən bir boşluqdur.

Təsvir

Nyereg-heyin dişli belini təşkil edən, 60 m uzunluğunda, 8–10 m hündürlüyündə gejzir lentinin Ny-i yarısında, dəniz səviyyəsindən 221 m yüksəklikdə yerləşir. Apáti-kilsə qalıntısından 1,5 km şimal‑şərq istiqamətində.

Onun əhəmiyyəti əsasən geoloji şəkli və mənzərə gözəlliyi ilə bağlıdır. Ny‑yə baxan, 22,6 m uzunluğunda qayalıq boşluğun dərinliyi dəyişkəndir, ən böyük D‑i hissəsində 3 m və orta hesabla 1,5 m-dir. Hündürlüyü də dəyişkəndir, ən yüksək D‑i hissəsində 3,6 m, lakin bəzi yerlərdə yalnız 1,5 m-dir. Boşluğun həcmi təxminən 65 m³‑dür. Onun önündən keçən yoldan 0,8–1 m daha yüksək bazalt daşının üstündə boşluğun yer səviyyəsi yerləşir, ki, incə şəkildə müxtəlif daşlardan ibarət çökək qalıqla örtülüb. Bu pilləkənli səthli, bir neçə yerdə su tutan bazalt daşının üzərində boşluğu təşkil edən gejzir divarı əyilir. Boşluğun É‑i hissəsində 1–1,5 m hündürlükdə bir neçə 1–2 m dərinlikdə həll olunmuş boşluq və müxtəlif, dırnaqla hazırlanmış yan forma mövcuddur.

Boşluq daş sərhədində formalaşmışdır, buna görə də müxtəlif bazalt daş qatlarını və bu qatlarda yerləşən gejzir dəyişkənliklərini nümayiş etdirir. Nyereg-hegyi-eresz bütün daş qatlarına yayılan ümumi meyli 25–30°/105°‑dir. Aşağıdan yuxarıya doğru aşağıdakı daş təbəqələri müşahidə olunur:

1. Boşluğun döşəməsini qatlı, qırıqçalı, mikrolapilli tərkibli qumlu bazalt daşı təşkil edir. 2. Boşluğun əyilmiş divarında aşağıda 30–40 sm qalınlığında sarımtıl boz, gil daşları, kiçik çınqıllarla qatlanmışdır. 3. Bu qatın 10–20 sm qalınlığında mikrolapilli kalsium‑kökəlmiş bağlayıcı maddəli daş var. 4. 1,5 m qalınlığında incə təbəqəli, dalğalı qatlı, az miqdarda kövət ehtiva edən mənbə daşları. 5. Üst hissədə, 3–5 m qalınlığında hüceyrəli, çökək, az miqdarda gil ehtiva edən hidrokvarcit, sarımtıl və bənövşəyi‑qırmızı opal kristallar.

1940-ci ildə Cholnoky Jenő Nyereg-hegyi qaya eroziyasının deflyasiya yolu ilə yaranma ehtimalını irəli sürmüşdür, lakin Eszterhás Istvánın fikrinə görə bu, bu qədər sadə deyil, yalnız genetik bir faktora bağlanıla bilməz. Eroziyanın yaranma problemini orada başlamaq lazımdır ki, Nyereg-hegy dağının bütün qaya təbəqələri meyilli vəziyyətdədir. Bu meyl isə avtokton deyil, qayalar əvvəlcə təxminən üfüqi yerləşmişdir, həm bazalt tufitləri, həm də geyziritlər kimi. Bunu ən aydın şəkildə çınqıllı, kiçik çınqıllı tufit təbəqəsi sübut edir, hansı ki meyilli şəkildə heç bir şəkildə yerləşə bilməmişdir. Geyziritdə, əsasən yuxarı, kəskin hissələrdə hidrometriya həllolunmaları yaranmışdır. Qayaların meyilməsi ehtimalən riss orogenetik hərəkətlərin dövrünə aid edilir, o zaman Nyereg-hegy dağının şimal‑şərq hissəsinin ayrılması da başlamış ola bilər. Beləliklə aşkar edilmiş boşluq qaya yarığı daha sonra külək tərəfindən aşındırılmış, daha az dayanıqlı çınqıllı tufiti və kireçli, təbəqəli mənbə kireç daşını çıxarmışdır. Bu deflyasiya fəaliyyətini də dondurulma, çöküntü prosesləri dəstəkləyir, hansılar ki yenidən orta təbəqələrdə ən çox təsir göstərir.

1983-cü ildə boşluq ilk dəfə Nyereg-hegyi-eresz adlandırılmışdır ədəbiyyatda. Boşluq ədəbiyyatda 6/1 və 6/2 mağaralar (Eszterhás 1984), Apátgerinci qaya dəsti (Bertalan 1958), Apáti-gerinc qaya dəsti (Eszterhás 1984), Apáti-hegyi-qaya dəsti (Kordos 1984), Apátihegyi qaya dəsti (Bertalan 1976), Apáti-hegy qaya dəsti (Eszterhás 1984), Nagy-Nyereg qaya dəsti (Eszterhás 1987), Nagy-nyereg qaya dəsti (Eszterhás 1984), Nyereg-hegyi-qaya dəsti (Eszterhás 1984), Nyereg-hegyi-sziklaeresz (Eszterhás 1983) və Nyereghegyi sziklaeresz (Bertalan 1976) adları ilə də tanınır.

Tədqiqat tarixi

Şübhəsiz ki, çox uzun müddət əvvəl tanınan Nyereg-hegyi-eresz ilk dəfə 1931-ci ildə Kaán Károly tərəfindən Eszterhás Istvánın sözlərinə görə qeyd edilmişdir. Kaán Károlyun əsərini incələsək də, orada boşluqdan bəhs yoxdur. Hoffer András 1934-cü ildə qısa, məzmunlu təsvir yazmışdır boşluq haqqında. Cholnoky Jenő 1940-cı ildə nəşr etdiyi kitabında Nyereg-hegyi-ereszi deflyasiya boşluğu kimi qəbul etmiş və bu nəzəriyyəni bir neçə tədqiqatçı da qəbul etmişdir (Bertalan Károly 1958, Zákonyi Ferenc 1958, Örvös János 1965, Bertalan Károly 1972, 1932–1974). Bertalan Károly vacib məlumatları təqdim etmişdir. Təsvirə görə Tihanyi-félszigetin şimal‑şərq hissəsində, Apáti-gerincin şimal‑şərq dik yamacında, hidrokvarcit qaya divarının ayağında deflyasiya qaya dəsti yerləşir.

Halász Árpád 1967-ci ildə iki boşluğu çökəkdən ayırdı və bunları ayrı boşluqlar kimi araşdırdı. 1976-cı ildə tamamlanan, “Magyarország barlangleltára” adlı əlyazmada yazılıb ki, Tihanyda, Apáti-çənəyi (Nyereg-hegy) dik Ny-i yamacında, təxminən dəniz səviyyəsindən 220 m yüksəklikdə, gejziri qayalıq divarın ətəyində yerləşir. Onun yanına birbaşa turist yolu budağı keçir. Bazalt daş və gejziri sərhədində yaranmış, deflyasiya daş qulağı təxminən 2 m uzunluğunda, 20 m enində və 3 m dərinliyindədir. Əlyazmanın boşluğu təsvir edən hissəsi 4 ədəbi əsərə əsaslanaraq yazılıb. Səyahət kitablarından da bir neçəsi, məsələn Uzsoki András tərəfindən yazılmış və 1980-ci ildə nəşr olunan yol göstərici, ondan bəhs edir.

Eszterhás István 1983-ci ildə, mağara elmi baxımından boşluğu araşdırdı. 1984-ci ildə işıq görən, “Magyarország barlangjai” kitabının ölkə üzrə mağara siyahısında boşluq Apáti-hegyi-kőfülke adı ilə Nyereghegyi sziklaeres névváltozattə qeyd olunmuşdur. Siyahıya bağlı olaraq, Cənubi-Bakony, Balaton-felvidék və Keszthelyi-hegység mağaralarının coğrafi yerləşməsini göstərən 1:500 000 ölçülü xəritədə boşluğun coğrafi mövqeyi görünür. 1984-ci ildə nəşr olunan, “Lista a Bakony barlangjairól” adlı toplusda Nyereg-hegyi-eresz 4463 saylı mağara kataloq sahəsində, Tihanyi yarımadasında, Tihanyda yerləşən boşluğun adı olaraq verilir, onun əlavə adları Nyereg-hegyi-sziklaeres, Nyereg-hegyi-kőfülke, Apáti-gerinc kőfülkéje, Apáti-hegy kőfülkéje, Nagy-nyereg kőfülkéje, 6/1 və 6/2 mağaralar. Postvolkanik boşluq 22×3 m ölçüdə və 3 m hündürlükdədir. “Karszt és Barlang” 1989-cu il xüsusi sayısında dərc olunan, ingilis dilindəki “The caves of Hungary” adlı araşdırmada bildirilir ki, deflyasiya qayalıq-eresz tipli mağaralar yarada bilər. Belə bir mağara Tihanyi yarımadasında yerləşən Nyereg-hegyi-eresz-dir. Boşluq bazalt daş və gejziri sərhədində formalaşmışdır.