Padyshata State Nature Reserve

Podishota dövlət qoruğu — (qırğızca: Падыша-Ата мамлекеттик коругу)

Qırğızıstandakı xüsusi qorunmalı qoruqlardan biridir. Jalolobod vilayətinin Axsi rayonunda yerləşir və müxtəlif heyvanların sıx yaşayışı və müxtəlif bitkilərin böyüməsi üçün ən əlverişli ərazilərdən biridir. Qorunun ümumi sahəsi 30 min 560 hektardır, ondan 15 min 846 hektar xüsusi qorunan sahə, 14 min 714 hektar qoruma sahəsidir. Məsələn, qorunun xüsusi qorunan zonasının sahəsi 15846 ha, ondan meşə sahəsi - 4419,6 ha, meşə olmayan sahəsi - 1298,6 ha, çəmənlik sahələri - 2158,8 ha, su hövzələri - 1,1 ha, digər sahələr - 79 ha.

Etimologiyası

Rivayətlərdə “Podşoh ota” və ya “Pachata” sözlərinin mənası xalq arasında müxtəlif şərh olunur. Əvvəllər padşahlara birbaşa müharibəyə girmək icazə verilmirdi. Lakin padşah Şah Jarir öz qoşunları ilə müharibəyə girməyə qərar verib, şah titulunu da yoldaşlarından biri olan sahoba etibar edir. Söylənir ki, həmin yaşlıya “Podşoh ota” adı verilib.

Axsi, Olabuqa tərəfində yerləşən Podşoh-Ota, Toşqo‘l-Ota, Şah Jarir və onun əsgərləri müxtəlif vəziyyətlərdə dağlara köçüb, canlarını qurtarmışlar. Vefat edənləri isə öldüyü yerə gömmüşlər – deyirlər.

Axsi rayonundakı arxaçor dərəsində Podishota məqbərəsi inşası 1998-ci ildə tamamlanmışdır. Mənbələrə görə, Podşota İslam aləminə Said Kamoliddin Salmoniy Forsiy adı ilə tanınan. Əslində İranın İsfahan şəhərindən gələn. Məhəmməd peyğəmbərin məsləhətçilərindən biri olmuş. O, əvvəl Qurani fars dilinə tərcümə etmişdir.

Tarixi

Qırğızıstan Respublikası Hökumətinin 2003-cü il 3 iyul tarixli 405 saylı qərarına əsasən Podishota dövlət qoruğu Qırğızıstan Respublikasının Qırmızı kitabına daxil edilmiş nadir arxa meşələri və Semenov arxalarını qoruma məqsədilə yaradılmışdır. Podishota qoruğu 2016-cı ilin 10-17 iyul tarixində İstanbulda keçirilən UNESCO təşkilatının 40-cı sessiyasında dünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.

İqlim

Podishota qorumaq sahəsinin iqlimi qışı mülayim soyuq və yayısı isti. Podishota hidrometeorologiya stansiyasının məlumatlarına görə, iyul ayında havanın illik orta temperaturu +18,6 °C, yanvarda isə —3,4 °C. Orta gündəlik hava temperaturu 0 °C‑ə qədər olur 16—23 fevralda və 13—30 dekabrda, 10 °C‑ə uyğunlaşması 28—30 mart və 20—29 oktyabrda müşahidə edilir. Beləliklə, vegetasiya dövrü 204‑218 gün davam edir.

Son bahar ayının sonu aprel ayının ikinci on günündə müşahidə olunur, payız soyuğu isə bəzən oktyabr ayının ikinci on günündə başlayır.

Flora və faunası

Qorumaq sahəsində yerləşən vəhşi heyvanlar və quşların müxtəlifliyi ilə ifadə olunur. Bu sahənin reliefi və iqlimi (Podishota çayı havzası) vəhşi faunanın bir çox növləri üçün əlverişlidir, amma Avletim meşə təsərrüfatı (2003‑yə qədər) fəaliyyəti dövründə iynəyarpaqlı ağacların həddindən artıq və yanlış kəsilməsi və heyvanların bəslənməsi zamanı antropogen amillər. Podishota meşə təsərrüfatı onların sayını və yayılma yerlərini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırmışdır.

Meşə təsərrüfatının mövcud olduğu dövrdə yerli əhalinin heyvanları bütün sahəyə yayılmış (yer otlaq kimi istifadə olunmuş). Baharın gəlməsi ilə vəhşi faunanın bir çox növləri öz yaşayış yerlərini tərk etmiş (Sibir dağ buxusu, vəhşi donuz və onlarla birlikdə ağ qoplon, qurd, Türkistan sülüsü). Qorumaq sahəsində quşlar (kəkəl, qırqovul) yuva qurmuş yerlərdə yerləşir, bunun nəticəsində bahar və yayda onların sayı minimal dərəcədə azalmışdır.

Qorumaq sahəsindəki böyük məməlilərdən ağ qoplon, Türkistan sülüsü, ayı, keçi, vəhşi keçi, vəhşi donuz, qurd, qurdçuq və donuz, dağ keçisi, tülkü, suvar geniş yayılmış..

Qeydiyyat zamanı qoplon, silovsin və bəzi çöl növləri müəyyən edilmiş, bu qida ehtiyatlarının hərəkəti ilə bağlıdır. Beləliklə, ağ leopardın əsas rasionunu təşkil edən növlər buzluqlara (antropogen amilin təsiri ilə) getmişdir. Ayı üçün qida bazası kifayət edir (vəhşi moruq, çiyələk, otlar və martens).

Qırmızı kitaba daxil edilmiş növlər: Tyan-Şan qəhvəyi ağ panelli ayı, ağ leopard, türkistan silovsini.

Podişota qorumaqalanının bitki aləmi floristik tərkibi, morfoloji quruluşu və bitkilərin ekoloji növləri baxımından zəngin və müxtəlifdir. Qorumaqalanın bitki tərkibinin ümumi xüsusiyyətləri ağac və çalıların kəskin üstünlüyü, arxa və arxa meşələri xüsusilə özünəməxsusdur.

Arxa meşələrinin əsas kütlələri çay vadilərində geniş yayılmışdır: Oqsoy, Ergashsoy, Qayındıbuloq, Boribuloq, O‘raboshi, Kəmirsoy, Köktepa, Mozorsoay, Toldibuloq, Oqtosh., Bektemir. Burada əsasən üç müxtəlif arxa yetişir: yarım şarsimon, zaravşon və soyçaluv. Ən sıx meşələri yarım şarsimon arxa tutur. Geniş yayılmış bu gözəl meşələr gözəlliyi ilə insanların diqqətini cəlb edir.