Palóc Museum

Palóc Muzeyi balassagyarmati muzeydir. Kolleksiyası Nógrád vilayətinin bütün kənd təsərrüfatı mədəniyyətini (slovak və alman milliyyətləri ilə birlikdə) əhatə edir.

Tarixi

Muzey birliyin əsasında yaradılan muzeylər arasında sayılır. Lakin əsası əsasən tarixçi və soyqrafikçi Nagy Iván (1824–1898) tərəfindən maddi dəstəklə mümkün olmuşdur. Alim yalnız pul ianəsi ilə deyil, həm də geniş kolleksiyası (arxeoloji, etnoqrafik, medal və pul kolleksiyaları) ilə də muzeyin yaradılmasını əsaslandırmışdır, çünki həyatının son illərində fəaliyyətinin mərkəzində muzey işi dayanırdı.

1890‑cı ildə Nógrádi Lapokda bir çağırış dərc edildi: “Keçmişin ən kiçik tarixi qalıqlarını da toplayaq, bu, vətənimizin, millətimizin və xüsusilə Nógrád vilayətinin keçmişinin, tarixinin tanınmasına əlavə və mənbə ola bilər… Yerli bir muzey quraq! Yerli bir cəmiyyət quraq, bu cəmiyyət özünü genişlənən bir ağac kimi böyütsün və planlaşdırılan Muzeyi təsis etsin.” Növbəti sayıda cəmiyyətin nizamnaməsi oxunurdu, bu nizamnaməni Nagy Iván digər dövrün birliyin nümunələrini izləyərək hazırlamışdı. 1891-ci il martın 15‑də onun səylərinin nəticəsi olaraq Ümumi Yığıncaq toplanaraq Nógrád vilayətinin Muzey Cəmiyyətini təsis etdi. Birliyin məqsədi Nógrád vilayətinə aid etnoqrafik, arxeoloji və tarixi xatirələri toplamaq idi. Cəmiyyətdə 27 təsisçi, 4 daimi, 89 adi və 14 dəstək üzvü var idi. Prezident olaraq qraf Degenfeld Lajos seçildi.

İş başladı və toplanan materialı şəhərin bir məktəbinin geniş sinif otağında həmin il ziyarətçilər üçün nümayiş vəziyyətinə gətirdilər, beləliklə hər bazar və bazar ertəsi 10‑12 saat arasında sərgi ziyarət edilə bilirdi. Bununla birlikdə cəmiyyət kəndlərdə yaşayan intellektual şəxslərə məktub göndərərək toplayıb, cəmiyyətə bağışlamalarını istədi. Kənd intellektualının bu istiqamətdəki məlumatlılığı, rimóci katibi, cserhátsurányi və örhalmi papın hamısının “kəndinizdə etnoqrafik əşya yoxdur” cavabını verməsi ilə göstərilir, halbuki bu kəndlər etnoqraflar üçün II Dünya Müharibəsindən sonrakı onilliklərdə də mükəmməl sahə olmuş, bu kəndlərdən bir çox dəyərli əşyalar toplanmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, bir il ərzində 172 bağışçının köməyi ilə muzeyin əşya materialı 3500‑dən çox oldu. Bunlar arasında arxeoloji, etnoqrafik əşyalar, müxtəlif tarixi dövrlərdən gələn obyekt yadigarları, minerallar, portretlər və kitablar var idi. 1891‑ci ildə Szontágh Pál (1820–1904) siyasətçi, cəmiyyətə kitabxanasını təklif etdi. O vaxtdan etibarən otaq artıq dolmuşdu və məktəbdən əlavə məkanlar tələb olunurdu. Lakin nəhayət 1894‑ci ildə Cəmiyyət bir bina almağa müvəffəq oldu və kolleksiyanı oraya köçürdülər.

Zaman keçdikcə həvəs azaldı, artıq lazım olmayan əşyalar bir şəkildə muzeyə çatdı, lakin qəbul edilən üzvlük haqları artıq daha çətin oldu. Yeni binanı da yalnız Nagy Iván və Degenfeld Lajosun mübadiləsi ilə ala bildilər. Ümumi yığıncaqların həvəsi də azaldı. Nagy Iván sayəsində isə muzey cəmiyyəti dayanmadı. Yeni və yeni dəstəkçilər bu işə qazanıldı. 73 yaşında Cəmiyyətin katib vəzifəsi ilə yanaşı direktor vəzifələrini də yerinə yetirdi. Székfoglalóda çıxışında yeni muzey binasının tikintisi ideyasını irəli sürdü. Vəsiyyəsində bütün var-dövlətini Nógrádvármegyei Múzeum Társulatına bağışladı, lakin şərt qoydu ki, yalnız yeni muzey binasına yönəldilə bilsin. Ölümündən sonra həyat yoldaşı Csathó Mária (1837–1908) muzeyə öz elmi kitabxanasını təklif etdi. 1904-cü ildə Jaskovics Ferenc (1860–1914) direktor vəzifələrini yerinə yetirdi və kolleksiyanı qayğıya aldı. 1905-ci ildə cəmiyyət Muzeylər və Kitabxanalar Ümumi Nəzarət İdarəsinə daxil olmağı tələb etdi. Bu, həm peşəkar, həm də müntəzəm maddi dəstək baxımından böyük irəliləyiş idi.

Rayonun köməyi ilə cəmiyyətin maddi problemləri həll olundu və Jaskovics direktor, həmçinin Vannay Ignác vitse-prezident – o da eyni zamanda qənaət bankının direktoruydu – yeni muzey binasının həyata keçirilməsinə başladılar. Ümumi Nəzarət İdarəsinin vasitəsilə Din və İctimai Təhsil Nazirliyindən dövlət yardımı və şəhərdən 1000 dördkünc torpaq sahəsi alındı. 1910-cu ildə muzey sarayının layihəsi üçün müsabiqə elan edildi, onu Wälder Gyula (1884–1944) baş şəhər memarı qazandı. İcraatın əvvəlcədən görülən xərcləri mövcud məbləği aşdı, buna görə də orijinal plan yenidən işlənib, bir bina qanadı tikilmədi, onun olmaması bu günə qədər muzeyin ofis və anbar problemlərinə səbəb olur.

Tikinti 1914-cü ilin baharında başladı və hələ yarımçıq bina olmasına baxmayaraq yay aylarında köçürülməyə başlanıldı. Dünya müharibəsinin başlanmasından sonra bina birliyin əlindən alındı, yaşayış yeri, sonra isə xəstəxana kimi fəaliyyət göstərdi. Müharibə isə kolleksiyaya ən böyük ziyanı vurdu, onun təxminən 80%-i məhv oldu, yox oldu. Artıq bu kolleksiyanın hansı dəyərləri təmsil edə biləcəyini demək mümkün deyil, lakin ehtimal ki, bu gün öz növündə bənzərsiz olardı, qalan minimal materialdan belə belə nəticə çıxara bilərik.