Philadelphia

Philadelphia (Yunan: Φιλαδελφία veya Φιλαδελφεῖα) veya Filadelfiya, Antik Lidya bölgəsinin sərhədləri daxilində, Qərbi Anadolu'nun daxili hissələrində yerləşən və eyni zamanda Antik Katakekaumene bölgəsində yerləşən 10 şəhərin təşkil etdiyi dekapolisin şəhərlərindən biridir. Tarixi prosesdə strateji və mədəni bir kəsişmə nöqtəsi olan məskun, Tmolos (Bozdağlar) silsiləsinin ətəklərində, Kogamis (Alaşehir Çayı) çayının cənubunda yerləşən şəhər; Sardis ilə Kolossai arasındakı əsas ticarət marşrutu üzərində qurulmuşdur.

Bu gün isə bu qədim şəhərin üzərində Manisa vilayətinin Alaşehir rayonu yerləşir.

Quruluş və etimologiya

Şəhər, e.ə. 2-ci əsrdə Bergama (Pergamon) Kralı II. Attalos Philadelphos tərəfindən qurulmuşdur. Şəhərin adı olan "Philadelphia" (Qardaş Sevgisi), II. Attalosun qardaşı II. Eumenisə duyduğu sarsılmaz sədaqət və sevgidən ilham alaraq verilmişdir. Regionun seysmik baxımdan hərəkətli quruluşu səbəbindən şəhər tarix boyunca bir çox dəfə məhv edici zəlzələlərə məruz qalmışdır. Məşhur coğrafiçi Strabon (e.ə. 63 - e. 23), öz dövründə şəhərin demək olar ki, tamamilə xarab vəziyyətdə olduğunu qeyd etmiş olsa da, şəhər hər dəfə külündən yenidən doğulmuşdur.

Attalos sülaləsinin son hökmdarı III. Attalos, varisi olmadığı üçün vəsiyyəti üzrə krallığını e.ə. 133-cü ildə Roma Respublikası'na təhvil vermişdir. Roma, e.ə. 129-cu ildə İonia və Pergamon torpaqlarını birləşdirərək Asiya Eyaleti'ni qurduqda, Philadelphia bu eyalətin önəmli bir mərkəzi halına gəlmişdir. Şəhər, bu dövrdə özündə saxladığı və arxeoloji olaraq aşkar edilən sinagoglarla, Helenistik Yəhudi cəmiyyəti üçün də mühüm bir məskun yer olmuşdur.

İmparator Tiberius dövründə baş verən böyük dağıntıdan sonra Roma yardımları ilə yenidən inşa edilən şəhərə minnətdarlıq göstəricisi olaraq Neocaesarea (Yeni Caesarea) adı verilib. Daha sonra İmparator Vespasianus dövründə Flavia olaraq anılsa da, şəhərin Xristianlaşma prosesi ilə birlikdə Bizans sivilizasiyasında köklərinə qayıdılıb və orijinal adı olan Philadelphia yenidən istifadə edilməyə başlanıb. Nəhayət tarixçi Zosimos, 6-cı əsrin əvvəllərindəki Historia Nova adlı əsərində şəhərdən bu adla bəhs edir.

Şəhər eyni zamanda Bizans İmperatorluğunun taleyində rol oynayan Angelos (Angelos Hədanı) ailəsinin də mənşəyi olduğu yerdir.

Erkən Xristianlıq dövrü və “Yeddi Kilsə”

M.S. 1-ci əsrdən etibarən Philadelphia, erkən dövr Xristianlığın mühüm mərkəzlərindən biri halına gəlmişdir. Yəhyanın Vəhy kitabında bəhs edilən “Asiyanın Yeddi Kilsəsi”ndən (Yeddi Məktubun göndərildiyi icmalar) biri olan Philadelphia icması, Xristian təqibləri qarşısında göstərdiyi səbat və iman bağlılığı ilə təriflənmişdir (Vəhy 3:7–13).

Bizans və Osmanlı keçid prosesi

Philadelphia, Bizans İmperatorluğunun Kiçik Asiyada son müqavimət nöqtəsi olma xüsusiyyətini daşıyır. Ətrafındakı torpaqlar on illər əvvəl türk bəylikləri tərəfindən fəth edilsə də, şəhər 1390-cu ilə qədər öz muxtariyyətini qorumuşdur. Kağız üzərində Konstantinopol’dakı Basileusun (İmperator) səlahiyyətini tanısa da, şəhər valisinin bünyəsindəki Katalan icarəçi əsgərlərin dəstəyi ilə əslində müstəqil və tərəfsiz bir siyasət yürütmüşdür. Germiyanoğullara və Aydınoğullara vergi ödəmək məcburiyyətində qalsalar da, türk qüvvələrini divarların xaricində saxlamağı bacarmışlar.

Şəhərin son fəthi, Osmanlı sultanı I. Bayezid (Yıldırım) tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu mühasirə zamanı Bizans imperatoru II. Manuilin, Osmanlı ordusuna müşayiət etmək məcburiyyətində qalması tarixinin ironik bir detalıdır. Ankara Müharibəsi (1402) sonrası baş verən Fetret Dövrü və Timurun işğalı ilə sarsılan şəhər, ancaq II. Murad dövründə qəti şəkildə Osmanlı hakimiyyətinə girmişdir. Osmanlı idarəsi altında “Alaşehir” adını alan şəhərdə müsəlman əhali çoxluq halına gəlmişdir.

Gizli Metropolitlik və Ortodoks Diasporası

1577-ci ildə, Venesiyada yerləşən San Giorgio dei Greci Kilsəsinin rahibi Gabriel Severos, Rum Ortodoks patriği II. Jeremias Tranos tərəfindən Philadelphia Metropolit kimi təyin edilmişdir. Lakin Severos, on iki il boyunca vəzifə bölgəsinə gedə bilmədiyi üçün Patriarx tərəfindən Veneto və Dalmaçiyada yaşayan Ortodoks Rumların Eksarhı (patriarxlıq nümayəndəsi) elan edilmişdir. Bu vəziyyət, Philadelphia Metropolitlərinin öz diosezlərində (vəzifə sahəsi) məskunlaşma məcburiyyətindən azad tutulması ənənəsini başlatmışdır.

Mədəni irs və müasir izlər

Timurun Anadoludakı bir çox Xristian icmasını məhv etməsinə baxmayaraq Philadelphia‑dakı icma, möcüzəvi şəkildə varlığını davam etdirmişdir. 20‑ci əsrin əvvəllərinə qədər şəhərdə bir Xristian icmasının yaşadığı sənədləşdirilmişdir. 1923-cü ildəki əhali mübadiləsi nəticəsində Alaşehir‑dən ayrılan Rumlar, Atinanın şimalında şəhərin adını yaşatmaq məqsədilə Nea Filadelfia məhəlləsini qurmuşlar.