Ayni Literary Museum

Aynı ədəbiyyat muzeyi (Aynı ev-muzeyi) — Sadriiddin Aynının ədəbiyyat muzeyi, 1963-cü ildə KM HK və Şura Vəzirləri CİS Toçikistonun qərarı ilə Duşanbədə təsis edilib.

Tarix

Muzey əvvəlcə Mədəniyyət Nazirliyinin səlahiyyətində idi, 1966-cı ildə CİS Toçikiston Elmlər Akademiyasının tabeçiliyinə verildi. 1978-ci ildə yazarın 100 illik yubileyinin şərəfinə təsis edildi. O, həyatının böyük hissəsini Samarkandda keçirdi, Duşanbədə 1951‑dən 1954‑ə qədər ölümünə qədər yaşadı. Ailəsi də bir neçə il bu evdə yaşayırdı.

Osorxana ədəbi Aynı bir neçə otaqdan ibarətdir, hər birində Sadriddin Aynının həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı materiallar saxlanılır. Osorxananın girişində Aynının yarımpaykaresi yerləşdirilib. Birinci otaqda şəxsi əşyalar, Aynının uşaqlıq dövründən 1917—1920-ci illərdəki Oktyabr İnqilabı və Buxoro İnqilabına qədər olan həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı materiallar toplanıb. Birinci otağın arasında, masanın üstündə Aynının sevimli kitabı “Əxlaqı Mühsin” və M. Olimovun düzəltdiyi qırılmış masa üstündə Bədroddin Həloli şairinin şeirləri də yerləşdirilib. Bu otaqda Aynının atasının 1886-cı ildə ona hədiyyə etdiyi qələm və qələm də görülə bilər. Bu otağın divarında Aynı və M. Nəzrulloyun 75 il ağac kəsildikdən sonra asılmış şəkilləri asılıb. İkinci otaqda 20-50-ci illərin eksponatları (“Tövkə ədəbiyyatı nümunəsi” kitabı, mükafatlar, doktorluq diplomu, onun prezident vəzifəsində olduğu Respublika Təhlükəsizlik Akademiyasının masası və s.) toplanıb. Üçüncü otaqda Aynının şəxsi əşyaları (səma, saat, geyim, kərpə, çaydan və stəkan, qələm, hədiyyələr və s.) yerləşdirilib. Dördüncü otaqda Sadriddin Aynıya həsr olunmuş əsərlər (ədəbiyyatşünaslıq əsərləri, doktorluq və namizədlik dissertasiyaları, Aynının əsərlərinə rəssamların çəkdiyi rəsmlər, Aynının əsərlərinin müxtəlif dünya dillərinə tərcümələri və s., ümumilikdə 2 minləşdirikdən çox kitab) qoyulub. Beşinci otaq konfransların, ədəbi yığıncaqların və müzakirələrin salonudur. Burada daim yenilənən eksponatlar var.

Osorxanada Sadriddin Aynının və onun dostlarının səsi olan plitələr, kasetlər saxlanılır. Osorxanadan ildə 1500 nəfər ziyarət edir. Həmçinin tədqiqatçılar bu osorxananın materiallarından öz araşdırmaları üçün istifadə edirlər.

Osorxananın növü bu gün

2021-ci ilin noyabr ayının əvvəllərində Sadriddin Aynı ev-muzeyinin təxmini xəbəri yayıldı, bundan sonra isə Düşənbə şəhər rəhbərliyi Düşənbə şəhərinin birinci müavini Amirxan Qurbanzadənin imzası ilə Düşənbə şəhəri adına məktubda Milli Elmlər Akademiyasına bu binanın təxmini ilə uyğunlaşdırılmasını istədi.

“Mektubda deyildi ki, kitabxana şəhərin yeni ümumi planına uyğun gəlmir, ətrafın görünən sərhədini kəsir”. Bu xəbərin mediada dərc olunmasından sonra, Tacikistan cəmiyyətində bu Düşənbə şəhərinin urbanizasiya addımına müxtəlif reaksiyalar yarandı. O cümlədən bir neçə elmi‑yaradıcılıq təşkilatı, o cümlədən Elmlər Akademiyası, Yazıçılar Birliyi Tacikistanın ali rəhbərliyinə məktub yazdı, istədilər ki, bu bina ən azı zədələnməsin, lakin başqa yol yoxdursa, o, uyğun başqa bir yerdə tikilməlidir.

Həmçinin müxtəlif cəmiyyət təbəqələrinin, işıq saçanların və sosial şəbəkə istifadəçilərinin nümayəndələri bu addımı şiddətli tənqid etdilər və Düşənbə şəhərinin bu qərardan imtina etməsini istədilər.

Düşənbə şəhərinin başçısı Rustam Əmməli təklif və tələblərlə, ölkənin alim və yazıçılarının bir qrupunun fikrini təqdim edərək, müasir tacik ədəbiyyatının müəllifi, alimi, müasir ədəbiyyatın rəhbəri, Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti və Tacikistanın qəhrəmanı Sadriiddin Aynının ev‑muzeyinin köçürülməsi ilə bağlı, Düşənbə şəhərinin Hamza Hakimzodanın İsmayıl Somoniy küçəsində diqqət yetirərək, ev‑muzeyin yıxılmamasını, onun gələcəkdə qorunmasını təmin etməsini tapşırdı.

İndi, Sadriiddin Aynı kitabxanası Düşənbə şəhərinin İsmayıl Somoni rayonunda, Hamza Hakimzodanın 1‑ci küçəsində yerləşir. Bu məkanada müəllim Sadriiddin Aynı öz ailəsi ilə həyatının son illərini (1951‑1954) keçirmişdir. Kitabxana eksponatlarının sayı 150 ədəd, əsas vasitələrin sayı 189 ədəd, təxminən 2000 kitab, bunlara müəllimin müxtəlif dillərdə və müxtəlif illərdə çap olunmuş əsərləri, həmçinin kitabxanaya daxil edilmiş kitablar daxildir. Sərvətdə müəllimin əl yazıları, müxtəlif şəxslərlə məktublar, qəzet‑jurnallar, müəllimin özünün istifadə etdiyi kitablar qorunur və mühafizə olunur.