Porta Heroum

Szegedin Hősök kapısı (latınca: Porta Heroum) neoklassikist sənət əsəri birinci dünya müharibəsinin itirilmiş qəhrəmanları, 12 000 segedli əsgərin xatirəsinə 1936, 1937-ci illərdə hazırlanmışdır.

Əhəmiyyəti

Szegeddə keçmiş Gizella meydanının, bu günki Aradi qurbanların meydanının önəmli rolu olmuşdur. Tarixi belə formalaşmışdır ki, bu şəhərin tarixi xatirə yeri olmuşdur. Burada milli bayramlarda, yadda qalan tarixi ildönümlərində şəhər anım mərasimləri, paradlar, çiçək salmalar keçirilir. Meydan özü iki yüz ildən çoxdur ki, şəhərin ən vacib abidələrinin yeridir, adı isə 1849-cu ildə Arad’da qətlə yetirilən qəhrəmanlardan götürülmüşdür. Burada Rozália kapellası dayanırdı, 18-ci əsrdə veb xəstəliyi qurbanlarının xatirəsinə tikilmiş, daha sonra 1896-cı ildə şəhər burada 1848‑49-cu illərin azadlıq müharibəsi Sőregi döyüşünün şərəfinə xatirə sütunu qaldırmışdır. Birinci dünya müharibəsindən sonra meydana itirilmiş 46‑cı piyadə alayı segedli qurbanları üçün başqa bir xatirə sütunu qaldırılmışdır. Burada Kolosvarda qardaşların “Əjdaha öldürən Müqəddəs Qorx” heykəlinin nüsxəsi və 1997-ci ildə Melocco Miklós tərəfindən aşkar edilmiş 1956-cı il xatirə abidi yerləşir. Tarixi xatirə yerlərinin bu xüsusi zənciri Hősök kapısı yerinin təyin edilməsini daha da haqlı çıxarmışdır.

Abidin tarixi

Birinci dünya müharibəsindən sonra abidə ideyası hələ Klebelsberg Kuno mədəniyyət naziri, Dóm meydanının birgə qurucusundan gəlir: “Mən saray qapısı deyil, şəhər qapısı tikmək istəyirəm, bu Gizella (bu gün Aradi qurbanların meydanı) meydanının narahatlığını bağlayacaq… Kiçik pulla, məhdud vasitələrlə indi gözəl şeylər yaratmaq lazımdır. Bu qapını belə etmək lazımdır ki, şəhərin simvolu olsun, istər daxildən yerli, istərsə də xaricdən, dəmiryolundan gələn qonaqlar üçün…”

Kapının inşa ideyası əslində Klebelsberg Kunó-nun düşüncəsi idi, o, 1930-cu ildə tanınmış memar Pogány Móric-ə müəllim internatı binalarının layihələndirilməsi üçün tapşırıq verdi. Tapşırığın tərifi üzrə binaların bir qanadı Boldogasszony-sugárút-un Gizella meydanına açılan axını bağlamalı idi, belə ki, onun trafiki üç bucaqaltı altında maneəsiz keçə bilsin. Plan sürətlə hazırlandı, lakin tikintiyə yalnız 1935-ci ildə başlandı. Tikintinin başlanğıcında o dövrün Szeged bələdiyyə başçısı dr. Pálfy József, bu xüsusi binanın Szeged şəhərinin qəhrəman ölümlülərinin xatirə abidəsi olaraq Hősök kapuja (Qəhrəmanlar Qapısı) formasında da olmasını təklif etdi. Pogány Móric bu yeni funksiyanı da yerinə yetirərək binanı yenidən dizayn etdi, sonra o dövrün kultus naziri Hóman Bálint dəyişikliklərin xərclərinə razılıq verdikdən sonra, şəhərin incəsənət komissiyası uzun məsləhətləşmədən sonra Aba-Novák Vilmos rəssama freskaların hazırlanmasını, Lőte Éva heykəltəraşa isə heykəllərin dizaynını və oyulmasını tapşırdı. Qəhrəmanlar Qapısı 1936-cı ilin payızında tamamlandı, lakin rəsmi açılışı 1937-ci il mayın 30-da, Qəhrəmanlar Günü münasibətilə, Horthy Miklós qubernatorunun iştirakı ilə keçirildi.

Açılışın iki onillikdən sonra, müharibənin bitməsindən sonra, “artıq əsasən yas tutmaq, qəhrəman qurbanları yad etmək deyil, irredentizm dövlət-siyasət səviyyəsinə yüksəldiyi ilə uyğun olaraq, daha çox müharibə məğlubiyyətinin ədalətini ifadə etmək, döyüşə təşviq etmək” idi.

Azadlıq abidəsinin təsviri

Abidə, yəni qapı tikintisi Boldogasszony sugárút-un başlanğıcının üzərində əyrilir: əvvəlcədən tikilmiş 2–4 nömrəli DMKE sarayı (Délmagyarországi Magyar Közművelődési Egyesület mərkəzi) və sugárút-un 1 nömrəli – abidə ilə birlikdə tikilmiş – üçmərtəbəli müəllim internatı blokunun arasında. Üç bucaqaltı qapı tikintisi də üçmərtəbəlidir, meydana baxan əsas fasadda ortada bəzəkli danışıq üçün də xidmət edən, möhkəm divarla, Macarı taclı gerblə bəzədilmiş balkon, onun altında “Porta Heroum 1914–1918” yazısı (illər orijinal olaraq fasadda yox idi, ehtimal ki, gerb və tac silindikdə əlavə olunmuşdur; tac bu gün də yoxdur), balkonla eyni xəttdə 3-3 yarım dairəvi bağlanan fransız pəncərə, dəmir qılınclardan hazırlanmış qoruyucu bəzəklə. Orta bucağı “Hősi Halált Halt Hű Fiaink Emlékét Őrzi Az Élet” yazısı çərçivələyir. Qapının sağ və sol tərəflərində sütunlarda canlı və ölü əsgərlərin monumental daş heykəlləri dayanır, Birinci Dünya Müharibəsi qurbanlarına həsr olunmuş hərbi heykəllər (Lőte Éva, 1937). Əsas fasadın arxa tərəfində, sugárút-un baxan fasadında da ortada (geniş, iki qapı ilə, boş gerb boşluğu ilə, əsas fasadda uzun müddət olduğu kimi, lakin burada gerb də bərpa edilməmişdir), möhkəm divarla balkon yerləşir, şüşə bəzəyində də “Porta Heroum” yazısı (illərsiz). Balkon bir fransız pəncərə ilə çərçivələnir. Orta bucağı burada “Haladás Útja Dicső Múltból Diadalmas Jövőbe Vezet” (indiki orfoqrafiya ilə) yazısı çərçivələyir. Qapının sağ və sol tərəfində heykəlləri dəstəkləyən, amma daha incə sütunlarda, üçüncü mərtəbəyə qədər uzanan, böyük ölçülü bayraq tutacaq çubuqlar dayanır. Hər iki tərəfdə balkonların alt hissəsində kəsişmiş qılınclarla hazırlanmış çiçək bəzəyi görünür.

Kapu strukturu düz damlıdır, yanındakı binaların çadır damlarının kirişinin üzərinə bir qədər yüksəlir. Damın ortasında bayraq tutacaqları yerləşən bir yüksəklik var, fasadın səthindən bir az içəriyə. Arxa qövslərin içində, kiçik qövslərdə əvvəllər böyük ölçülü antik üslublu bronz abidə şamları var idi. DMKE sarayının fasadı abidə üslubuna uyğun görülmədi, buna görə də onun inşası zamanı secessiya bəzəkləri çıxarıldı, açıq rəngli sgraffito örtükləri örtüldü və bütün bina boz rəngə boyandı, bu da abidənin əsas rəngi idi.

İcra işləri Erdélyi András és Fiai şirkətinə və Segedin memarı Ottovay István-a aid edilir.