Qal’aliqir

Qalʼaliqir – (yoki Kalaly-gyr; həmçinin Ayritam; türkməncə: Galalygyr) – hazırki Türkmənistan ərazisindəki itmiş qədim şəhər, eramızdan əvvəl V‑IV əsrlərdə qədim Xorazmın ikinci paytaxtı olmuş. Xorazm ekspedisiyasının tədqiqatına görə, sahəsi 70 hektara yaxın olan Qalʼaliqir 1 qalası Xorazmdakı ən böyük qədim məkan hesab olunur.

Yerləşməsi

Qalʼaliqir 1 və Qalʼaliqir 2 yaşayış məntəqələri Türkmənistanın Daşoguz vilayətinin inzibati mərkəzi Daşoguz şəhərindən 40‑50 kilometr cənub‑qərbdə Amudaryanın qədim Saraqamış deltası ərazisində yerləşir.

Təsviri

1939‑cu ildə S.Tolstov tərəfindən tədqiq edilmiş. 1950‑ci ildə Xorazm arxeologiya‑etnoqrafiya ekspedisiyası tərəfindən yenidən tədqiq edilmiş. 1953‑cü ildə və 1958‑ci ildə Y. A. Rappoport rəhbərliyində yoxlama işləri aparılmış. Qalʼaliqir 2 böyük şəhər qalıqlarından ibarətdir. Qalʼaliqir1 düzgün dördbucaqlı formada, ölçüsü 1100×700 m. Qalʼaliqir 1 isə üçbucaqlı (təpə formasına görə) olub, sahəsi 1000×400 m. Şəhər qalıqlarının daxili səthində mədəni qat tam olaraq rast gəlinmir. Bu yer heyvan saxlanılan çöl funksiyasını yerinə yetirir (bax Var). Şəhər əhalisi müdafiə divarına yerləşən, üstü gumbazla örtülmüş yolvari dar otaqlarda yaşayırdı. Qalʼaliqirdə 2 paralel daxili yolvari yaşayış otaqları tapılmış. Qalʼaliqirin digər hissəsində yaşayış yerləri müəyyən edilməmiş. Şimal divarının önündə çox otaqlı bina dəfn strukturu – “ölülərin evi” olub, orada gil ilə hazırlanmış böyük qablarda (ossuarialar) məzarların sümükləri saxlanılırdı. Avestada da Qalʼaliqirdəki kimi yolvari yaşayış yerləri, kvadrat formalı varlar haqqında danışılır.

Qalʼaliqir 1

Şəhər qalalarından biri Qalʼaliqir 1, ölçüsü 1000×700 m olan düzgün bucaqlı qala olub, qala divarları minarələrlə möhkəmləndirilmişdir. Qala dörd qapıya malikdir, mürəkkəb labirintlər və qalalarla qorunur. Qalʼaliqir 1 kəndinin sakinlərinin həyatı tamamilə yaşayışın güclü divarların qalınlığında gizlənən uzun gumbazlı yolvari otaqlara toplanmışdır. Qalanın qərb divarının yaxınında, onun daxili tərəfində möhtəşəm saray binası var idi. Divar və saray binasının tikintisi tam başa çatmamış və yer buraxılmışdır. Divarların təməli 1 m‑dən artıq hündürlükdə paxsa bloklarından ibarət olub, onların üzərinə sadə antiqa ölçülü gil kərpiclər yerləşdirilmişdir. Saray binası kvadrat formada (80×80 m) olub, onun sərhədlərində iki daxili həyətdən və iki xarici həyətdən ibarət idi. Həyətlərin perimetri boyunca 30‑a yaxın müxtəlif otaqlar var idi. Saray zalları sütunlarla möhkəmləndirilmiş düz tavana malikdir, onların əsasları qismən qorunub qalmışdır. Tədqiqatçıların fikrinə görə, Qalʼaliqir 1 qalasının tikintisi eramızdan əvvəl V əsrin sonu və ya IV əsrin əvvəllərində Xorazmda Ahamoniylər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə başlamışdır.

Tədqiqatçılar Qalʼaliqir sarayının 1 memarlığının mükəmməlliyini qeyd edərək, inkişaf etmiş Xorazm memarlığına ilk təkan vermişdir.

Qalʼaliqir 2

Ayrı bir qala Qalʼaliqir 2 qala 1‑qaldan 10 km qərbdə, Cənubi Daudanın qədim çayının sol sahilində yerləşirdi. Bu abidə demək olar ki, müntəzəm bərabərtərəfli üçbucaq şəklində olub, şimal tərəfdən dördbucaqlar giriş kompleksinə qoşulmuşdur. Bu ərazidə 5 metrə qədər qala divarları saxlanılıb. Qalanın içindəki ən monumental quruluş bu iki metr hündürlüyündə süni platformada tikilmiş, diametri 24 metr olan dairəvi ibadətgahdır. Məbədin divarlarında ox şəkilli dəliklər var idi və şimaldan böyük oval minarə ilə qoşulmuşdur. Bu dini mərkəz tamamilə dağıldıqdan sonra tərk edilmişdir.