Saray-Jük

Saray-Jük or Saraishyq (Turki/Kypchak and Persian: سرایجوق, Sarāyjūq; Kazakh: Сарайшық, Кіші Сарай, Saraishyq, Kışı Sarai; Russian: Сарайчик; Tatar: Сарайчык, Sarayçıq) orta əsrlər şəhəri idi, Avropa ilə Asiya arasında sərhəddə yerləşirdi. O, Atyrau şəhərindən 50 km şimalda, Aşağı Ural çayının sağ sahilində, müasir Saraishyq kəndinin yaxınlığında, Atyrau bölgəsində, Qazaxıstanda yerləşir. Şəhər Avropa ilə Çin arasında vacib ticarət marşrutu üzərində yerləşirdi və 10‑16-cı əsrlər arasında çiçəklənmişdir.

Saray-Jük adı “Kiçik Saray” və ya “Kiçik Palace” mənasını verir. Saray sözü farsca sarāy (سرای) sözündən gəlir, mənaçısı saray, məhkəmə və ya yaşayış yeri, -shyq isə kiçikləşdirmə mənasını daşıyaraq “kiçik/az qala saray” mənasını verir.

Saray-Jük orta əsr məskəninin ərazisi “Saraishyq” Dövlət Tarixi və Mədəniyyət Muzeyi-Reservesinin qorunması altında tarixi və mədəni irs sahəsi kimi qorunur. Muzey-reserv bu abidənin qorunması, tədqiqi və tanıdılması ilə məşğul olur, həmçinin arxeoloji, elmi və bərpa işləri aparır.

2025-ci ildən etibarən bu, Qazaxıstanın respublika əhəmiyyətli tarixi və mədəniyyət abidəsi kimi təyin edilmişdir.

Tarix

Arxeoloq S. P. Tolstov Saray-Jükün Xvarazmdan gələn koloniyaçılar tərəfindən 11-ci və ya hətta 10-cu əsrdə təsis edildiyini təklif etmişdir.

Arxeoloji qazıntılar şəhərin 10-cu və ya 11-ci əsrdə təsis edilmiş ola biləcəyini göstərir.

Qızıl Orda dövrü

Tarixçi Abu al-Ghazi Bahadurun sözlərinə görə, şəhər Batu Xan tərəfindən təsis edilmişdir. 14-cü əsrin sonuna qədər şəhər divarla əhatə olunmamışdır. 13-cü əsrdə Saray-Jük vacib ticarət mərkəzinə çevrilmiş və Qızıl Ordanın ən böyük şəhərlərindən biri olmuşdur. 14-cü əsrdə, Qızıl Ordanın paytaxtlarını Xvarazmla, Avropanı Mərkəzi Asiya (Sogdiana daxil olmaqla) və Şərqi Asiya (Çin) ilə birləşdirən marşrutlarda strateji mövqeyinə görə çiçəklənmişdir. Şəhərdə sikkələr dövülmüşdür.

Saray-Jük şəhər aqreqasiyasının mərkəzi idi. 20-ci əsrdə iqtisadi fəaliyyət nəticəsində məhv edilmiş bir sıra yaşayış məntəqələri var, onlardan biri Atyrau kənarında yerləşən Aktobe-Laeti yaşayış məntəqəsidir. Arxeoloji tapıntılara, xüsusilə yazılı qablar, baxdıqda, Saray-Jük inkişaf etmiş mədəniyyətə malik bir şəhər idi. Şəhərin unikal su təchizatı və keramika borulardan ibarət kanalizasiya sistemi vardı. Metallurgiya və keramika istehsalı mövcud idi. Onun sakinləri həm də sənətkarlıq, qarpız əkini, bağçılıq və balıqçılıqla məşğul olurdular. Şərq və Qərbi birləşdirən strateji mövqeyi şəhəri ticarətin əsas mərkəzinə çevirmişdi.

Ərəb səyahətçi və coğrafiçi İbn Battuta təxminən 1333-cü ildə Yeni Saraydan Delhiyə gedərkən bu şəhərdən keçmişdir. Onun “Kipçak Çölünə Səyahət” adlı xronikalarında o, Uly-su çayının gəmilər körpüsü ilə keçildiyini, bunun ona Bağdadda xatırladığını qeyd etmişdir. Şəhərin ətrafı bir növ istirahət mərkəzi kimi xidmət edirdi, burada Qızıl Ordanın müxtəlif yerlərindən gələn nəcib şəxslər ov və balıqçılıq üçün toplaşırdılar. Şəhərdə ikən İbn Battuta atlarını satmış və növbəti mərhələdə Konye-Urgençə getmək üçün öz arabalarını çəkmək məqsədilə dəvə almışdır.

Şəhər Böyük İpək Yolunun şimal budağında yerləşirdi. Florensiya maliyyəçisi Francesco Balducci Pegolotti, 1338 və 1342-ci illər arasında tərtib etdiyi “Pratica della mercatura” adlı ticarət əl kitabında Saray-Jükü (Saracanco kimi) Tana ilə Xorezm arasındakı vacib ticarət marşrutu təsvir edərkən qeyd edir.

Abu al-Ghazi Bahadurun sözlərinə görə, Xanlar Berdibek və Janibek həm taxta çıxıb, həm də Saray-Jükdə dəfn olunublar.

Qızıl Ordanın 14-cü əsrdə parçalanmasından sonra şəhər çöküşə düşdü: 1395-ci ildə Timur tərəfindən məhv edildi. Sağ qalan sakinlərin sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur. Bu məhvın ardınca məskunlaşma cənuba, Soroxinka kanalı istiqamətində köçürüldü.

Nogay Ordu dövrü

Şəhər 1430–1440-cı illərdə yenidən quruldu və 1580-ci ildə məhv olunana qədər Nogay Orduunun paytaxtı və yeganə orijinal şəhəri oldu.

16-cı əsrdə Saray-Çükdə təbii mübadilə üstünlük təşkil edirdi. Kəşf edilən sikkələr göstərir ki, şəhər 16-cı əsr boyunca ticarət əhəmiyyətini saxladı.

1580-ci ildə Neçay və Bogdan Barbosha kampaniyası zamanı şəhər işğal edildi və yandırıldı, Moskvanın nəzarətindən kənar olan, “çöldəki” Qazaxların, yəni Qazaxların əlinə tam məğlub edildi. Şəhər o qədər məhv oldu ki, sakinlər Xivaya köçdülər.

1640-cı ildə Saray-Çük hökmdarlarının icazəsi ilə, Saray-Çük məzarlarının 2 kilometr yuxarıda, Rus məskunları tərəfindən Saray-Çük qalası təsis edildi və məskunlaşmanın yeni tarixinin başlanğıcını işarələyir. Qalının yerində Sarayçik stanitsiyası, daha sonra Qazax SSRİ-nin Qureyev bölgəsinin Mahambet rayonunda Sarayçik kəndi, hazırda Qazaxıstan Respublikasının Atyrau bölgəsinin Mahambet rayonunda Köhnə Saraishyq kəndi meydana çıxdı.

Qazax Xanlığı dövrü

Saray-Çük Janibek Xan, Burunduk Xan, Qasım Xan dövründə Qazax Xanlığının bir hissəsi idi.

Qazax Xanlığının ilk hökmdarlarının mərkəzi burada yerləşirdi.

Saray‑Jükün əhəmiyyəti Kasım Xan dövründə zirvəyə çatdı. Onun hakimiyyəti zamanı Qazax Xanlığı ərazilərini əhəmiyyətli dərəcədə genişlətdi və Saray‑Jük idarəetmə və diplomatiyanın əsas mərkəzlərindən biri və xanın faktiki iqamətgahı oldu. Zhayık (Ural) çayının sahilindəki strateji mövqeyi sayəsində şəhər dövlətin qərb ərazilərinin idarə olunmasında vacib rol oynadı. Tarixi məlumatlara görə, Kasım Xan Saray‑Jükdə dəfn olunmuşdur.

Qalıqlar

Binaların, emalatxanaların və digər obyektlərin qalıqları Ural çayının sahilində yerləşir, çay qalıqları yuyur. 1999-cu ildə Kazaxıstan hakimiyyəti tərəfindən bu ərazidə memorial kompleks yaradılmışdır.