Saray Mosque

Saray Camii, Ünye şəhərində, Hamidiye məhəlləsində, Cumhuriyet Meydanına baxan mövqedə köhnə bir məsciddir. Ünye şəhərində ayaqda qalan ən köhnə məscid kimi bilinir.

Dikdörtgen planlı bina olan və Ünye daşından inşa edilən Saray Camii, kitabəsinə görə Hicri 1132 (Miladi 1719/1720) ildə Kondura / Gondoroğlu Hacı Ahmed adında və kapitan olduğu təxmin edilən biri tərəfindən tikdirilmişdir. Məscid, böyük ehtimalla məscidin banisinin adı ilə bilinirdi. 1808-ci ildə yaxınlığında Süleyman Paşa Sarayı inşa edildikdən sonra, saray üzvlərinin ibadət üçün buraya getməyə başlamasından sonra məscid bu günkü adı ilə anılmağa başlamışdır. Bina, 2006-2007 illərində Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən bərpa edilmişdir.

Saray Camii-nin həyəti məzar kimi istifadə edilmişdir. Bu məzarlıqda Hacı Ahmed və yaxınlarına aid olduğu təxmin edilən təxminən 12 məzar var idi. Bir mənbəyə görə bu məzarlar çıxarılmış, yerində Vəkillər Ümumi İdarəsinin ixtiyara çıxardığı layihəyə uyğun olaraq tualet tikdirilmişdir. Məscidin həyətində əvvəllər bir quyunun olduğu qeyd edilir. Bu quyunun yerində 1965-ci ildə bu günkü şadırvan tikdirilmişdir. Məscidin əvvəllər ağac bir minarəsi var idi. Məscid 1940-cı illərin əvvəllərində bir müddət həbsxana kimi istifadə edilmişdir. Dövrün Dini İşlər başçısı Şerafettin Yaltkaya-nın 1946-cı ildə baş nazirliyə yazdığı məktubda Saray Camii-nin illərlə həbsxana kimi istifadə edildiyi, çoxsaylı müraciətlərə baxmayaraq boşaldılmamasının cəmiyyətdə şikayət mövzusu olduğu və sürətlə boşaldılmasının lazım olduğu qeyd edilmişdir. Binanın həbsxana kimi istifadə edildiyi dövrdə ağac minarəsi yıxılmışdır. Bu günkü daş minarın inşası isə 1960-cı illərdə tamamlanmışdır.

Saray Camii, kəsik daşdan inşa edilmiş olub, harim və qadınlar məhfilindən ibarətdir. Caminin şimal və cənub fasadlarında ikişər, şərq və qərb fasadlarında isə üçer pəncərəsi var. Bəzi pəncərələrin şüşə və lentolarının iki kənarında çiçək motivli bəzəmələr mövcuddur. Caminin sonradan inşa edilmiş minarəsi tək şərəflidir. Binanın qırma damı kiremitlə örtülmüşdür. Caminin şimalda yerləşən giriş qapısı cüt qanadlı və ağacdır. Caminin kitabəsi qapı çərçivəsinin üst hissəsində yerləşir. Qadınlar məhfilı dörd ağac dirək üzərində oturulmuşdur. Saray Camisinin məhrəbi və minbəri daş materialdan hazırlanmışdır. Məhrəb sivri kəmərlidir və ətrafı oyma çiçək motivləri ilə, minber isə bitki motivləri ilə bəzədilmişdir.