Sarıçoban kurqanı

Sarıçoban kurqanı — Ağdam rayonu, Xındırıstan kənd inzibati ərazi dairəsinin Sarıçoban kəndinin cənub və cənub-qərb hissəsində son tunc-ilk dəmir dövrünə aid arxeoloji abidə, torpaq kurqanı. Böyük ölçülü torpaq kurqanları qrupuna daxil olan kurqanın hündürlüyü 7-8 m, diametri 50-80 m-dir. Kurqanın dövrü e.ə. XII–XI əsrlərə aiddir.

Sarıçoban kurqanları konusvari örtüyə malikdir. Bir çox kurqanlarda, yer səthindən 1-1,5 m hündürlükdə kurqan örtüyü yastı əhəngdaşı parçaları ilə əhatələnmişdir.

Sarıçoban kurqanları haqqında ilk məlumat 1986-cı ilin yayında, Mil-Qarabağ arxeoloji ekspedisiyasının tədqiqatları gedişində əldə olunmuşdur. Elə həmin ilin iyul-avqust aylarında Sarıçoban kurqanlarından biri tədqiq olunmuşdur. Kurqanın torpaq örtüyü su anbarı tikilərkən əsasən dağıdılmışdır. Kurqan 7-8 m hündürlüyə, 50–80 m diametrə malik imiş.

Kurqanda dörd cəhətə uyğun xaç quruluşlu qəbir kamerası aşkar edilmişdir ki, bu da onu indiyə qədər Qafqaz və hətta yaxın Şərq aləmində məlum olan qəbir abidələrindən kəskin surətdə fərqləndirir. Sarıçoban kurqanının, demək olar ki, hər kamerasında cəmi 16 at skeleti aşkar edilmişdir. Mərkəzi kamerasından dörd, şərq kamerasından üç, cənub kamerasından isə səkkiz at skeleti tapılmışdır. Qalanları isə digər kameralardan tapılmışdır.

Varlı tayfa başçısı kurqanlarından biri olan Sarıçobanda tayfa başçısı (bəlkə də hökmdar) bükülü halda basdırılmışdır.

Ümumi məlumat

Sarıçoban abidəsi Tərtər rayonundakı Borsunlu və Bəyimsarov kurqanlarından sonra Azərbaycanda üçüncü möhtəşəm tayfa başçısı kurqanıdır.

Sarıçoban kurqanı (1 saylı) öz formasına görə böyük Borsunlu və Bəyimsarov torpaq kurqanlarına oxşayır. Görünür, bu regionda cəmiyyətin sıravi üzvülərini kurqanlarda deyil, adi torpaq qəbirlərdə dəfn etmişlər. Ona görə də heç bir yerüstü əlamətə malik olmayan belə torpaq qəbirləri aşkar etmək yalnız təsadüfi tapıntılarla mümkün ola bilərdi.

Bəyimsarov və Sarıçoban kimi düzənlikdə yerləşmiş kurqanlarda daşla bağlı bəzi əlamətlərin müşahidə edilməsi, ümumiyyətlə qədim Qarabağ tayfalarında Daşa sitayişin müəyyən yer tutduğunu göstərir. Belə ki, Bəyimsarov kurqanı qəbrində iki ədəd kobud yonulmuş böyük ölçülü dəvəgözü parçaları, Sarıçoban kurqanında isə onu qurşaq tək əhatə edən əhəngdaşı parçalarının varlığı qeydə alınmışdır.

Kurqanda dörd cəhətə uyğun xaç quruluşlu qəbir kamerası aşkar edilmişdir. Qəbir kamerasının üstü indiyə qədər çox yaxşı qalmış, uzunluğu 7 m-ə qədər, diametri 20 sm-dən 40-50 sm-ə qədər olan ağac tirlərlə iki və ya üç qat (ölçülərindən asılı olaraq), biri digərini bağlamaqla örtülmüşdür. Ağac tirlərin arasına sıx qamış döşənmiş, tirlərin üstü isə ağac budaqlarından qalın təbəqə ilə örtülmüşdür. Məhz bunun sayəsində nəhəng kurqan örtüyünün torpağı qəbir kamerasına keçə bilməmişdir. Yalnız bir yerdə, şərq kamerasının ortasında ağac tirlər zəif olduğu üçün burada örtük qəbirə çökmüşdür.

Sarıçoban kompleksindən tapılmış bəzi silah nümunələri tək-tək nüsxələrlə təmsil olunmuşdur. Buraya tunc nizə ucluğu, qılınc və xəncər daxildir. Nizə ucluğunun qalın konusvari sallaq borusu (uzunluğu 8,3 sm), qısa yarpaqvari tiyəsi (uzunluğu 6,5 sm, eni 3,7sm) var. Göstərilən tip nizə ucluqlarına Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin e.ə.XII-XI əsrlərə aid abiədələrində tez-tez təsadüf edilmişdir.

Sarıçoban kompleksi avadanlığı içərisində tunc əşyalar say və müxtəliflik baxımından üstünlük təşkil edir. Sarıçoban kompleksindən tapılmış tunc əşyaların təsviri və təyinatı bəlli olmayan bəzi tunc parçaları nəzərə alınmazsa, çətirvari başlıqlı, ucu haçalanmış tunc mıxlarla yekunlaşır.

Qarabağın zəngin kurqanlarında (Dovşanlı-Balıqqaya, Xocalı, Qarabulaq, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban) müşahidə olunan təmtəraqlı dəfn mərasiminin təhlili onun dərin köklərə malik olmasını (möhtəşəm kurqan abidələrinin meydana gəlməsi ənənəsi ilk

tunc dövrünün Üçtəpə kurqanından başlamışdır), son tunc və ilk dəmir dövründə isə daha da təkmilləşməsini sübut edir.

Sarıçoban kurqanı öyrənilən ərazidə tunc qazanlar tapılan üçüncü abidədir ki, ilk iki abidə 1 və 2 saylı Xocalı kurqanı və Böyük Borsunlu kurqanlarıdır. Qarabağdan kənarda Azərbaycanın son tunc və ilk dəmir dövrünə aid Gəncəçay, habelə Çovdar abidələrində təsadüf edilmişdir.

Qəbir abidəsinin quruluşu

Hündürlüyü 5, diametri 45–50 m olan konusvari torpaq kurqan örtüyü altında aşkar edilmiş qəbir kamerası qeyri-adi qurluşu ilə bu günə kimi məlum olan abidələrdən tamamilə fərqlənir. Kurqanaltı sahədə aşkar olunmuş qəbir kamerası öz quruluşu ilə indiyə qədər Qafqaz və hətta yaxın Şərq aləmində məlum olan qəbir abidələrindən kəskin surətdə fərqlənir, dünyanın dörd cəhətinə istiqamətlənmiş halda qazılmışdır. Əslində kəsişən kameraların yaratdığı kompleks "xaç" nişanını xatırladır. Qəbirin divarı şaqulidir.

Sarıçoban kurqanının dünyanın dörd cəhətinə istiqamətlənmiş, düzgün xaç formalı qəbir kamerasının quruluşca analogiyası yoxdur. Qəbir quruluşunun bir neçə yozumu var;

burada həm ilin müxtəlif fəsillərinin (dörd) bir-birini əvəz etməsini, həm dünyanın dörd cəhətini, həm də təbiətin ölməsi və canlanmasını və s. görmək mümkündür. Bunlarla yanaşı, qəbirin işıq, istilik, günəşin simvollarındanbiri kimi çıxış edən xaç formasında olması burada dəfn olunmuş tayfa başçısının "qaranlıq dünyaya" yolunu işıqlandırmaq məqsədini güdməsini də söyləməyə imkan verir.

Qarabağın zəngin kurqanlarında (Dovşanlı-Balıqqaya, Xocalı, Qarabulaq, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban) müşahidə olunan təmtəraqlı dəfn mərasiminin təhlili onun dərin köklərə malik olmasını (möhtəşəm kurqan abidələrinin meydana gəlməsi ənənəsi ilk tunc dövrünün Üçtəpə kurqanından başlamışdır), son tunc və ilk dəmir dövründə isə daha da təkmilləşməsini sübut edir.