Seyit Jemaletdin Mosque

Yaddaşın yerləşdiyi yer: Ahal vilayətinin Ak Bugday rayonu.

Yaddaşın dövrü: e.ə. XV əsri

Seýitcemaleddin məçidi adları ilə tanınan bu məzar həqiqətən çox mürəkkəb bir deska olub, məçidin, qəbri, medresənin və hananın vəzifələrini yerinə yetiribdir.

Ənewdəki məçidin araşdırılmasının başlanğıcını W.A.Žukowski (1886-ci ildə) etmişdir. 1904-cü ildə harabçılığı R.Pompellinin amerikalı ekspedisiyası qırmışdır. Sovet Türkmənistanının şərtlərində, yəni 1920-ci illərdə A.A.Karelin və W.R.Tripolskiy çəkişmənin və yıxılmanın səbəblərini araşdırıblar, S.S.Sklýarowski isə xəttini yerinə yetiribdir. Müxtəlif vaxtlarda planlaşdırma tədbirləri (W.R.Tripolski, N.M.Baçinski) də həyata keçirilmişdir. 1947-ci ildə M.E.Massonun rəhbərliyi altında Günorta Türkmenistan arxeoloji ekspedisiyası (GTAKÄ) məçidi dərin və hərtərəfli araşdırma işini keçirmişdir.

Məçidin peştaxtının yuxarısında Horasanın hökmdarı sultan Abul‑Kasym‑Babyrın (1446‑1457 il.) adı tutulan böyük yazıda belə deyilir: “Bu quruluş böyük sultan, öz xalqının sahibləri, ölkələrin və əsrlərin qoruyucusu Abul‑Kasym‑Babyr Bahadurhan padşahlığı dövründə qurulmuşdur, həm də böyükün özü onun hakimiyyətini və onun padşahlığını əbədi etsin”.

Başqa yazılarda “Gözəllik evini” Muhammet adlı birinin öz babaçası Cəməl‑əd‑dünya‑və‑d‑din yaddaşına öz vəsaitləri ilə 1455‑1456-cı illərdə qurdurduğu barədə məlumat gətirilir.

G.A.Pugaçenkova məçidin üzərindəki yazıda adı keçən Muhammedi sultanın vəziri olan Muhammet Hudaýdot olduğunu təsdiqləyir, özü də onun burada qalıb babaçası Cəmələdinin doğulduğu yerin Ənewdi olduğunu müəyyən edir.

Deska qurulub tamamlanmayıb, çünki sultan Babyr öləndən sonra (1457) qarşılıqlı müharibələr və dağıntılar dövrü başlamışdır.

Yaxşı bişmiş kərpicdən bina edilən məcmuid şirçə ilə qısqanlı şəkildə bəzədilmişdir. Piştağın dəmir mərkəzə yönəldilmişdir və evin cəmiyyətdə, günorta divarın üzündə şirçələrlə bəzədilmiş məharapdır. Onun qapılarınında günorta divarın üzündə insizje taxtaçalar yerləşdirilib, onlar divarın xarici üzünə çıxıntılı şəkildə yerləşdirilib. Məcmuidin digər iki divarında, hər birində ikidən, inli, dərin taxtaçalar yerləşdirilib.

Piştağın şirçəli bəzəyinin çeperçilik özəlliyinin böyük dəyəri olub, onda bir-birinə tərəf boyunlarını uzadaraq, süzülərək gələn iki ədəd əymənç tipli ağacın şəkili çəkilib. Onların sarımtıq gövdəsi kiçik bitki naxışlı qara-mərcimək şirçə düşəyinin üstündə tullanır, o kiçik bitki naxışları hər birinin açılan ağzından başlayır.

Buna bənzər ağacların dini yarmarkada şəkilləndirilməsinin nümunəsi Orta Asiyada başqa yoxdur. Ağacların şəkilləndirilməsinin Orta Asiya sənətinin tarixində dərin köklənmiş olmasına baxmayaraq, Ənew məcmuidindəki şəkilin mənşəyinin tam izahı hələ tapılmayıb. Ənew məcmuidində ağacların şəkilləndirilməsinin mənasına daha inandırıcı izahı G.A.Pugaçenkowa verir, o “bunun özü XV əsrdə Ənew ətrafında yaşayan əsas türk tayfasının totemidir, ehtimal ki, Ənewdə yerləşən şeyx Cəlaləddin də o tayfadan olub” deyir.

Totemiň (taýpanın dini simvolunun) yerli mənşəyi haqqında fikir pəştağın kənarına dönən sirli naxışının və onun üstündəki ərəb yazısının, həmçinin də aydınlatıcıların da Orta Asiyanın memarlıq yaddaşlarında başqa heç yerdə olmaması ilə bir daha birləşir. Bununla birlikdə bu naxışın şəkilləri türkən eneolitinin (mis-əsas dövrünün) üz naxışları üçün xarakterikdir və türkən xalça sənətində öz yaşamasını hələ də davam etdirir. Bunların hamısı Ənew məscidinin bəzəyinə türkən xalqının ənənəvi uzun qədim atalarından miras almış çeperçilik tonunun özü olduğunu hesablamaya imkan verir.

Rəvayət:

Məscidin ətrafındakı xalq ona özünə məxsus anlayırlar. Onların arasında belə bir quruluşun meydana gəlməsini izah edən rəvayət var və çox vaxt əvvəl yaranıb. Orada belə deyilir:

“Bir vaxtlar şəhərin qala divarının dibində bir ağac dikilib, ondan böyük bir zəng asılıb qoyulmuşdur. Başına iş düşən hər bir yolçu zəngi çalmaqla şəhərə xəbər verir, xalq isə ona kömək etmək üçün gəlir, başına düşən işdən onu xilas edir. Bir dəfə, ədalətli və varlı Cəmilin ölkəni idarə etdiyi vaxtda insanlar zəngin çox və qışqırıqla çalındığını eşidiblər. Pəncərənin çərçivəsinə bənzəyən yerə gəldikdə, onlar çox böyük bir dağda dayanan bir çan çalındığını görmüşlər. O çan bir şeyi göstərir kimi edərək, dağa doğru yönəlmiş, sonra isə mərcənin ortasında paltar və çəpər tutan iki uşaq tərəfə yönəlmiş, dağa doğru getmişdir. Şahzadə qadın Cəmilə uşaqların çanın arxasınca getməsini buyurmuşdur. Onlar dağların arasında, ağır bir çubuqla yatan başqa bir çanı görmüşlər, o çan böyük dağ keçidinin girişini açmışdır, amma onun buyrulan böyük şəlalələri hələ keçməmiş, çan dağın yamacına ilişib qalmışdır. Cəsur uşaqlar çanın açıq olan boşluğuna girib, dağ keçidinin şəlalələrini çəpərlə kəsib ayırmışlar və keçinin ətini hissələrə bölmüşlər, həm də çanı çubuqla qırmışlar. Bundan sonra birinci çan uşaqlara xəzinə ilə dolu bir dərya gətirmiş və onlara həmin xəzinədən ehtiyaclarını və daşıya biləcəklərini almağa icazə vermişdir.

Sabah səhər şəhərin sakinlərini yenə də qığılcım səsi oyadır. Onlar qalanın çıxanlarından iki əjdahanı da görmüşlər, o əjdahalar çox qızıl və qiymətli daşlar gətiriblər. Onlar bu əşyaları şahzadənin önünə qoyub, özləri yenə də dağa doğru getmişlər. Cəmal bu qiymətli əşyalarla böyük bir məcidi tikmək və onun arxasınca bu əşyaları gətirən əjdahaların şəklini çəkmək əmrini vermişdir. Əfsanədə əjdahalar Ənənin sakinlərinə xeyir gətirən canavarlar kimi göstərilir, onların şəkli isə yıxılmış məcidin üzərindəki yazıda adlandırıldığı kimi “Gözəllik oyunu” qoruyub saxlayırlar.