Shopan-ata mosque

Shopan ata məscidi və kompleks – Respublika əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin dövlət siyahısına daxil edilmiş tarixi-kompleks abidə.

Araşdırılması

Yeraltı kompleksini 1951-1952-ci illərdə M.M. Məngdıqulovun rəhbərlik etdiyi Memarlıq incəsənəti nümunələrinin tədqiq ekspedisiyası və 1977-1978-ci illərdə Qaz SSRİ Mədəniyyət nazirləri tərəfindən təşkil edilmiş ekspedisiyası, 1982-ci ildə Abidələrin qorunması cəmiyyəti tərəfindən S.E. Əzıgəli rəhbərlik etdiyi qrup, daha sonra 2004-cü ildə Mağıstanı MTMK MM tərəfindən tədqiqatlar aparılmış.

Kompleksin xüsusiyyəti

Yeraltı məscidi Mağıstanın cənub bölgəsində, Bağzı Xorəzm karvan yolu boyunca yerləşən kompleksdir. Quruluşuna baxdıqda şimal-şərfə doğru baxan, tavanın küncündən çıxan böyük otaq və sağ tərəfində kiçik otaq şəklində tikilmiş, döşəməsi yüksəkdir. Sol tərəfdə divarın altından məzar qoymaq üçün xüsusi bir çuxur qazılmışdır. Tavanın küncündən yuxarıya doğru çıxan qapı var. Qapının qarşısında üzü dəsmalla örtülmüş məzarxana var. Əfsanəyə görə, ora Shopan-atanın qızı dəfn olunmuşdur. Məscidin üstü daşlı bir qapı kimi görünür. Qapının yanından su axan kanallar yaradılıb, onların kəsişdiyi yerə tutumu 10-15 kubmetr olan su yığma boşluqları qazılmışdır. Burada yığılan su məscid sakinlərini il boyu su ilə təmin edirdi. Məscidin aşağı hissəsində də quyruq var. Məscidə girişdə sol tərəfdə yan tərəfdən 4 kvadrat metr ölçüdə çıxarılan otaqlar yerləşir. Onların qarşısında tut ağacı əkilmişdir. Məscid divarlarında əhəmiyyətli bəzək naxışları yoxdur. Ölkə əfsanəsinə görə məscidin tikilmə dövrü Oğız tayfalarının Mağıstana gəlməyə başlaması ilə əlaqələndirilir.

Məscidin xüsusiyyəti

Shopan-ata yeraltı məscidi – müsəlman uşaqları üçün Mağıstan bölgəsindəki Tüyəsu qumu cənubunda, yarım adanın cənub-şərq hissəsində yerləşən Qızılsu adlı yerdə, Qızılsay kəndindən şimal-şərqə doğru 42 km məsafədə yerləşən yeganə müqəddəs məkan.

Məscidin mərkəzi tərəfi düzbucaqlı ölçüsü 7,1×5,1 m olan geniş otaq tipli, qonaq gözləmək üçün rahat şəkildə tikilmiş "hanaka". Mərkəzi böyük otağın cənub-qərb küncündəki rahat pilləkən hazırkı gündə düz pəncərə halına çevrilib. Bu yol yuxarı doğru qalxaraq, ibadət üçün və 2 qəbirxana otağına aparır. İbadət otağının yuvarlaq qərb tərəf divarı zədələnməsi səbəbindən onun bir zamanlar tam bağlı vəziyyətdə, ya da tamamilə açıq olub-olmadığını müəyyən etmək çətindir.

Əhalinin danışığına görə Şopan-atanın özünün dəfn edildiyi qəbir otağı qayalıq qaya üzərində əhəmiyyətli ölçüdə çöküb, kiçik olsa da kubbəli otaq kimidir. Əvvəllər bütöv olmuş, lakin indi yıxılmış dəlik vasitəsilə məscidin şimal-qərb küncündə yerləşən ikinci dəfn otağına, Şopan-atanın qızı qoyulmuş yerə getmək mümkündür. Burada əsas orta böyük otağın cənub və qərb tərəfdəki divarlarının uzunluğu boyunca ziyarətçilərə, bura gələnlərə həsr olunmuş şəkildə geniş 2 otaq yaradılıb. Şimal divarı boyunca qab-qacaq – qazan, samovar, şinək, qəmzə və digər gündəlik əşyalar qoyulmuşdur. Bu otaqların içi gündüz vaxtı, otağın tavanının orta hissəsindən havaya doğru yerləşən, diametri 1,2 m olan tavan dəliyindən işıq daxil olacaq şəkildə hazırlanmışdır. İşıq bu dəlinin ağızına yaxın qoyulmuş şırıq ağaca, lent kimi kəsilmiş parçalar və qurdun buynuzları bağlanmış və şırığın bir ucu 1 m-dən artıq xaricə çıxıb dayanır. Bu şırıq ağacın dayandığı yer ən müqəddəs məkan hesab olunur.

Mərkəzdə böyük otağın şərq tərəfində, qapı boşluğu ilə daxil-çıxış pəncərəli məscid otağı yerləşir. Külək və yağışın təsirindən məscidin şimal divarı qırılmağa başlayır. Kompleksdəki şüşə divarın bütün tərəflərindən də, onun xam qaynaqla hazırlanmış olduğunu və hər hansı bəzək elementini görmək mümkün deyil, lakin, bu vəziyyət öz-özlüyündə məqbuldur və dərvişlərin tələbinə uyğun olaraq Şopan-ata üçün də layiq görülmüşdür. Göründüyü kimi, sonradan tikilmiş bina – özündə giriş qapısı olan qırıq məscid olub və o, birincinin şərq tərəfində yerləşmişdir. Onun ibadət üçün böyük otağı da yamaclı şəkildə yerləşir. Mihrab cənuba doğru yönəldilib. Şimal yönündəki məscidin qapısı, qəbirxana tərəfinə doğru, yay gününün isti kölgəsi ilə birgə kölgə verən, böyük bir müqəddəs tut ağacının yanında yerləşir. Məscidin girişindən bir az aşağıda təzə su qabı var. Bundan sonra şərqə doğru sahil boyunca şüşədən bir neçə daha məzar üçün qəbirxana ucuqla hazırlanmışdır.

Bu yeraltı kompleks əsrlər boyu Mağıstau köçəri xalqının ziyarət məkanı olmuşdur. Şopan-ata ziyarəti ən böyük, bəlkə də Mağıstauda ən qədim kompleks ola bilər. Ziyarət yerinə gedən yolda isə sonrakı silikat kəsikdən qalmaqla tikilmiş molalı qoruq abidələri kompleksin şərq tərəfində, cənub-qərb hissəsində isə X-XIII əsrlərdə bu bölgəni keçən qədim, bəlkə Oğuz, daha sonra Qıpçaq tayfaları tərəfindən tikilmiş qəbirüstü abidələr yerləşir. Bu sırada adi görünən, daş divarlarla və kupoləsiz kəsik – sahanə və sintaş – qələm daş və qoytaş üstünlük təşkil edir.