Szarvas Arboretum Nature Reserve

Szarvasi Arborétum, daha çox tanınan adı ilə Pepi-kert; Hármas-Körös çayının bir qolunda yerləşən, artıq ölkəmizin ən böyük və ən önəmli canlı ağac kolleksiyalarından biri, burada yüz il yaşayan bataqlıq çamları, mamut iynəyi də görə bilərik 82 hektar sahədə. Burada artıq beş ağac bitki kolleksiyası var; “Pepikert”, Törzsültetvény və fən məktəbi, Parkerdő, Mitrowssky-kert və s. Konyhakert.

Arborétum bu gün ölkə miqyasında qorunan təbiət qoruma sahəsidir, onun idarəçisi əvvəllər Kertészeti és Élelmiszeripari Egyetem, hazırda isə Magyar Agrár- és Élettudományi Egyetem idi.

Ərazinin qorunmasının başlanğıcı: 1943.

Tarixi

Arborétum və “Pepi-kert” tarixi italyan mənşəli Bolza ailəsinin adına bağlıdır. Bolza Péter general 1798-ci ildə Szarvasi torpaq sahiblisi oldu və həyat yoldaşı olaraq Harruckern János Györgyun nəvəsi Stockhammer Antónianı götürdü. Oğlu Bolza József, həyat yoldaşı qraf Batthyány Anna ilə Anna-liget ağaclandırılmasına başladı. Parkda və sonradan oraya tikilən qalada bu gün Körös-Maros Milli Park İdarəsi fəaliyyət göstərir. Gənc Bolza József – “Pepi” lə adlandırılan – bu günki arborétumun daha yüksək yerlərində – daşqınlar tərəfindən su basılmamış – bir neçə ağac əkdi. Onlar iki nəfər, torpaqdan mamut və papara iynəyi ilk nümunələrini at arabası ilə Vyana imperatorluq torpağından Körös sahilindəki səkkiz hektarlıq parka gətirdilər. Daha sonra, 19-cu əsrin səksənci illərində, Hármas-Körös tənzimləndikdə – yenidən torpaqdan – öz son yerlərinə köçdülər, bu günki arborétum sahəsinə.

Bolza Pál, sonra qardaşı, onun işini davam etdirdi və miras qalan ərazidə “Pepi-kert” planlaşdırılması və tikintisinə son dərəcə diqqətli və peşəkar şəkildə başladı. Onun işində kömək edən bir avstriyalı bağban, Joseph Grines idi.

Planlaşdırılan park, ərazinin kənarını qoruma məqsədilə meşə zolağı ilə əhatə edərək, daxili sahəyə əkilmiş ağac qruplarını, isti iqlimi sevən ağ növlərini kəskin, məhv edici küləklərdən qoruyub, onlar üçün daha əlverişli mikroiqlim yaradaraq, 1990-cı illərdə Amerikadan, Afrikadan, Asiyadan və digər yad, qayalı, bataqlı, tropik və səhralı ərazilərdən toplanıb, əkilmiş növlərin əksəriyyəti iqlimə uyğunlaşmış, yaxşı bir hissəsi isə qalaraq, Alfoldun ən kasıb bölgələrində də başqa iqlimə alışmış bitkilərin yerli hala gətirilə biləcəyini sübut edərək, onların sağlam inkişafını təmin etmişdir.

„Pepi-kert“ artıq Bolza Pál dövründə də gözəl şəkildə artmışdır, qalan məlumatlara görə 1920-ci ildə 263, 1955-ci ildə 730, 1957-ci ildə 1392 növ və variasiya, 1990-cı illərin əvvəlinə qədər isə kolleksiyada demək olar ki, on minlərlə ağac və çalı növü, eləcə də sortlar olmuşdur, uzaq ərazilərdən gətirilən ağacların bir çoxu da məhv ola bilərdi. Çoxluğu, Körös vadisinin sərt iqliminə baxmayaraq qalmışdır, bu da arborétumun daha nəmli mikroiqliminə, şərqdən məhdudlaşdıran Holt-Körös çayına və həm yarpaqlı, həm də iynəli ağacların üstünlük verdiyi suvarma torpağına böyük dərəcədə borcludur.

Ağacların əkilməsi burada, o vaxt hələ mövcud olan çay sahəsinin yanına yayılan, 35 hektar sahəli „meşə və ağaclı çəmən“ adlı daha yüksək yerləşən hissəsində başlamışdır, bu hissə tez-tez daşqınlar tərəfindən su basılmamışdır.

Çay tənzimləməsi tamamlandıqdan sonra daşqınlar da dayandı, beləliklə daha dərin hissələrdə də əkilməyə başlanıla bildi.

1890-cı illərin sonuna qədər ingilis bağının sərhədi formalaşmağa başladı; bağın sərhədini göstərən qoruyucu meşə zolaqları və kiçik‑böyük aydın sahələri əhatə edən ağaclı meşələr, meşəciklər şəklində.