Tatár holes

Tatár-likak adlandırılan Balatonkenesei Soós-dağının yan tərəfində yerləşən 9 süni dəlik. Qorunan dəliklər Balatonkenesei Tátorjános Təbiət Qoruma Sahəsinə aiddir. Onlardan arxeoloji tapıntılar çıxarılıb.

Təsvir

Kəskin çınqıllı divarda ümumilikdə 9 dəlik var. Aşağı Tatár-likaklara az bir şey dırmaşmaq lazımdır, ən yuxarıdakıları isə yalnız liflə yaxınlaşmaq mümkündür. Ən aşağı dəlik (az bir şey dırmaşmaq lazım olan) üçüncü nömrəni daşıyır. Bu dəliklər bir zamanlar kasıbların evləri olmuşdur. 1., 2. və 7. nömrəli dəliklər yalnız lif texniki alətlərin istifadəsi ilə yaxınlaşmaq mümkündür. Tatár-likak arxeoloji məkan identifikasiya nömrəsi 7474‑dür.

1976‑cı ildə dəliklər ədəbiyyatda ilk dəfə Tatár-likak adlandırılmışdır. Dəlik qrupu ədəbiyyatda Kenesei yeraltı dəliklər (Bertalan, Schőnviszky 1976), Tatárlikak (Jankó 1902), tatár lyukak (Lóczy 1905), Török-likak (Bertalan, Schőnviszky 1976) və Töröklikak (Dömötör 1943) adları ilə də rast gəlinir.

1902‑yə qədər

1834-cü il Elmi Toplumu tərəfindən nəşr olunan, Oláh Jánosun yazdığı hesabatda, Kenesei‑nin birbaşa aşağı hissəsində, Balaton sahilindəki gizli dəlikləri görməyə dəyər olduğu qeyd edilir; bu dəliklərə bir zamanlar Kenese sakinləri türk məhviyyəti zamanı gizlənmişdilər. Bu evlər qazıldığı yerdə su sahili təxminən 7–8 öl yüksəkliyində şaquli ölçülür. Sahilin böyük bir hissəsi yıxılıb, buna görə də bir çox dəlikin yalnız daxili, tüstülü divarları görünür. Sahil tərəfinin aşağı hissəsində isə demək olar ki, tam bütövlükdə qalan bir gizli məkan var, oraya yıxılmış sahil torpağından asanlıqla çıxmaq mümkündür. Burada balıqçılar şəbəkələrini və digər avadanlıqlarını saxlayırlar. Buradan balıqçılığı çox yaxşı izləmək mümkündür.

Horváth Bálint tərəfindən yazılmış, 1848-ci ildə nəşr olunan kitabda qeyd olunur ki, Kenese çökəkliyinin aşağısında, su kənarında yerləşən gizli dəliklər görməyə dəyər, köhnə zamanlarda Kenese sakinləri orada gizlənmişlər. Onlar o kədərli dövrlərdə, türk qüvvələri bu ərazidə dolaşdıqda, bura sığınmışlar. Bu kəndlərin olduğu yerdə, sahil təxminən 7–8 öl hündürlükdə şaquli olaraq qalxır. Sahilin böyük hissəsi yıxılıb, buna görə də bəzi dəliklərin yalnız daxili, tüstülü divarları qalmışdır. Fényes Elek 1851-ci ildə coğrafi lüğətində yazır ki, Kenesén, göl kənarı tərəfində bir neçə kəsilmiş, tüstülü boşluq görmək olar, bunlar köhnə zamanlarda sakinlərin sığınacaqları olub, indi isə balıqçılar orada alətlərini saxlayırlar.

Jankó János tərəfindən yazılmış, 1902-ci ildə nəşr olunan tədqiqatda qeyd olunur ki, etnoqrafik baxımdan Balatonaligada yerləşən Simon-lik (Simon-likdə yaşayan Simon Istvánın evi) özlüyündə heç bir tip deyil, ən çox maraqlı bir kuriozma, lakin tip halına gətirən odur ki, belə mağara yaşayışları Balaton ətrafında bir neçə dəfə mövcud olub və orada, bu cür boşluqların qazılması üçün uyğun nöqtəli qumlu gil mövcuddur. Troglodit yaşayışları (mağarada yaşayan insanların evləri) ən məşhur yayılma yeri Balaton ətrafındakı Kenesén olmuşdur. Bunlar isə Simon-lik qədər məşhur deyil, lakin xalq araşdırması baxımından əhəmiyyəti daha böyükdür, çünki onlardan çoxdur.

Kenesérindən Balaton sahilinə enərək, göldəki üzüm bağlarının altındakı istirahət yerinə aparan yolu izləyərək, dərhal görmək olar ki, sahilin bu hissəsində, burada ən yüksək nöqtəsi 175 m dəniz səviyyəsindən hündürlükdə, Balaton su səviyyəsindən isə 71 m daha yuxarıda yerləşən, bir sıra mağara yerləşir. Sahilin bu hissəsinə Magos partok (Partfő) deyilir, mağaralar isə Tatárlik adlanır. Boşluqlara yer verən dik divarın hündürlüyü (yuxarı kənarından dibindəki qalıq yığına qədər) təxminən 40 m-dir. Bu divarda mağaralar müxtəlif hündürlük səviyyələrində yerləşir.

Ümumilikdə doqquz mağara var, bunlar beş müxtəlif hündürlük səviyyəsində yerləşir. (Lóczy Lajosun 1891-ci ildə çəkdiyi fotoşəkildə Partfődə 10 mağara görünür. 1894-cü ildə Jankó János mağaraları araşdırdıqda artıq yalnız 9 mağara qalmış, onuncusunu yeni bir çöküntü tamamilə basmışdır. 1894‑dən 1901‑ə qədər mağaraların sayı dəyişməmiş, bunu 1901‑ci ildə çəkilən fotoşəkil – araşdırmadakı 3‑cü şəkil – təsdiqləyir.) Boşluqlardan ən yuxarıda olan boşluq (1‑ci nömrəli mağara) ən qərb tərəfdədir (bu mağara 3‑cü şəkilin sol tərəfində görünür), sahil divarının kənarından təxminən 20 m aşağıda yerləşir. İkinci boşluq (2‑ci nömrəli mağara) daha aşağı hündürlük səviyyəsindədir. Bu səviyyədə (əlavə edilmiş şəkilin sol tərəfində, yəni Ny‑dən sağa, yəni K‑yə doğru) 2, 5 və 7 nömrəli üç mağara yerləşir. Üçüncü səviyyədə 3 və 6 nömrəli iki mağara yerləşir. Dördüncü, yəni sondan bir əvvəlki səviyyədə 4 və 9 nömrəli mağaralar var, beşinci səviyyədə isə, artıq qalıq yığınının yuxarı kənarının altına düşmüş, tək bir mağara (8‑ci nömrəli mağara) yerləşir.

İki mağara (4-cü və 8-ci nömrəli) çökək yığıcısının yuxarı kənarında açılır, buna görə də kömək aləti olmadan, asanlıqla içəri girə bilinir. Pillə və bir az çevikliklə aşağıdan 3., 5., bundan 6., və nəhayət 9. nömrəli mağaraya da çatmaq mümkündür. Bu alt boşluğu xalq yaxşı tanıyır, çünki bir neçə dəfə araşdırılmış, lakin içində heç nə tapılmamışdır. Ənənəyə görə, türk döyüşü zamanı xalq bura sığınmışdır. Lakin bu doğru deyil, çünki bu mağaralar müdafiə təmin edə bilməmişdir. Hər biri yalnız bir ailənin yerləşə biləcəyi qədər genişdir. Qalan üç (1., 2. və 7. nömrəli mağara) isə toxunulmaz qalmış, insan yaddaşından bəri heç kim ora daxil olmamışdır, çünki onları yaxınlaşmaq həyati təhlükə yaradırdı. Bu üç barədə ənənə daha cəsarətli iddialar irəli sürür: bunlar əslində Tatarlardır. Xalq bu mağaralara tatar ölkəni işğal edərkən xəzinələrini gizlədib. Bu inanc səbəbindən Jankó János bu üç mağaranı araşdırmalı olduğunu düşünmüşdür.