Temple of Hadrian

Hadrian adlandırılan məbəd, müasir Türkiyənin qərbində yerləşən antik Efes şəhərində qismən yenidən bərpa edilmiş bir müqəddəs yerdir. O, şəhərin cənub-qərbində Kureten küçəsində dayanır.

Məbəd, arxitravda olan yazıya görə, ehtimal ki, 117 və ya 118-ci il miladi dövründə Artemisin Efes, Roma imperatoru Hadrian və Efes xalqının şərəfinə Publius Quintilius Valens Varius tərəfindən tikilmişdir. Bu vəd, Varius tərəfindən Trajanın hakimiyyətinin son illərində verilmişdi. Ön salonun (pronaos) hissələri – ehtimal ki, bir zəlzələ nəticəsində – 4-cü əsrdə məhv edilmiş, sonra isə yenidən bərpa edilmişdir.

Tədqiqat tarixi

1950-ci illərdə məbədi Avstriya Arxeoloji İnstitutu, Franz Miltner rəhbərliyində qazıntı aparmışdır. Efes məzar sahəsini ziyarətçilər üçün mümkün qədər aydın göstərmək məqsədilə o dövrdə bütün küçə blokları, o cümlədən Kureten küçəsi, aşkar edilmişdir. Məbəddən tapılan çoxsaylı tikinti elementləri ilə 1957‑1958-ci illərdə Vyana memarı Karl Heinz Göschlun layihə rəhbərliyi altında qismən yenidən tikinti (anastiloz) həyata keçirilmişdir. 2009‑2012-ci illərdə arxeoloq Ursula Quatember məbədin tikinti tarixi üzrə yeni tədqiqatlar aparmışdır.

Təsvir

“Kureten küçəsi”nin birbaşa yanında, Efesin gözəl küçələrindən biri olan bu bina, arxasında yerləşən Scholastikia‑Termal hamamlarına qismən inteqrasiya olunmuşdur; bu hamam da Publius Quintilius Valens Varius tərəfindən tikilmişdir. Planına görə məbəd tetrastil, yəni dörd sütunlu prostylosdur. Kiçik, eninə düzbucaqlı Cella‑nın önündə, ehtimal ki, imperatorun heykəli yerləşən, geniş bir ön salon dayanır; onun fasadı iki sütun və iki korint başlıqlı sütunla bölünür. Bu sütunlar əvvəlcə üçbucaqlı bir gable daşıyırdı. Sütunların və sütunların önündə 1-ci Tetrarxiyanın dörd imperatorunun – Diokletian, Constantius Chlorus, Galerius və Maximian – heykəllərinin yazılı ayaqları dayanır. Maximianın heykəli daha sonra Theodosius I‑in atasının heykəli ilə dəyişdirilmişdir. İki orta sütunun üzərində bir suriya arxı uzanır, onun son daşını Tyche‑nin büstü vurğulayır. Arxitravı akant yapraqları və digər bitki motivləri ilə bəzəyən bir friz bəzəyir.

Vorhalle‑içinin daxili hissəsi ətrafı bəzəyən bir frizlə xarakterizə olunur. Orijinali Selçuk Muzeyində yerləşir. Frizin sol tərəfində Efesin yaranma mifologiyası, Androklozun vəhşi donuz ovunda, tanrılar və amazonlar, sonuncular isə, məsələn, Dionisos bayramında təsvir olunmuşdur. Frizin sağ hissəsi stilistik olaraq qalan hissədən fərqlənir. Bu hissənin 4‑cü əsrdə zəlzələdən sonra bərpa işləri zamanı başqa bir binadan bura köçürülmüş ola biləcəyinə şübhə edilir.

Cella‑ya giriş qapısının çöküşü inci və yumurta çubuqları ilə bəzədilmişdir. Onun üzərində, arxa qövs sahəsində, bir sarmaşqa qadının təsviri yerləşir.

Fasadin əsas elementləri – iki tərəfdə iki düzbucaqlı girişlə bəzədilmiş bucaq portalı – bu dövrün digər binalarında da tapılır, məsələn, Roma yaxınlığındakı Tivoli‑dəki Villa Adriana‑nın “Canopus” adlandırılan hissəsində.