Tralleis

Tralleis antik şəhəri Aydın vilayətinin şimalında, Kestane Dağı (Mesogis) cənub yamacındakı geniş və yüksək plata üzərində yerləşir. Antik mətnlərdə Menderes Çayı və ya Mesogis Dağı sərhəd kimi qəbul edildiyi üçün şəhər bəzən Karia, bəzən də Lidya bölgəsində göstərilir. Strabon, Magnesia'dan gələrək Tralleisə çatdığı antik yolun sol tərəfində Mesogis Dağı, sağ tərəfində isə Maiandros Çayı Ovasının olduğunu və şəhərin ətrafının qorunmuş yaşayan xalq tərəfindən Anadoludakı digər şəhərlər qədər zəngin bir xalq tərəfindən məskunlaşdırıldığını və şəhərdə yaşayan bəzi şəxslərin başqa vilayətlərdə mühüm vəzifələrə gəldiyini bildirir.

Tralleis'in Tarixi

Menderes vadisinin münbit torpaqları üzərində qurulmuş bu şəhər İskəndər tərəfindən alınmasından sonra Hellenistik krallıqlar arasında tez-tez əl dəyişmişdir. Şəhərin adı antik mənbələrdə əsasən Tralleis, nadir hallarda isə Trallis şəklində keçər. Atinalı tarixçi Ksenofon; Anabasis və Hellenika adlı əsərlərində şəhərdən Tralli şəklində bəhs edir. Digər antik şəhərlər kimi Tralleis bir tayfa olan Traller və Argonlular tərəfindən Dor köçləri sonrası qurulmuş və adını da buradan almışdır. Lakin şəhərin adını Tralla və ya Thiba adlı bir Amazondan aldığı düşüncəsi də mövcuddur. Antik dövrün önəmli yazarlarından Yaşlı Plinius'a görə şəhər sakinlərinin su ehtiyacı Tralleis'in içindən keçən Thebaid adlı su mənbəyinin birləşdiyi Eudon (Tabaxana) Çayından qarşılanır. Tralleisdə bu gün ayaqda qalan tək bina “Üç Göz” adlandırılan 2-ci əsrdə tikilmiş, antik çağın təhsil, idman və mədəniyyət baxımından önəmli strukturlarından biri olan gimnasiuma aid qalıntıdır.

Tralleis şəhərinin cənub-qərbindəki Dedekuyusu (Deştepe) Höyüyü, şəhərin erkən dövr tarixi haqqında məlumat verir. Höyüd üzərində aparılan işlərdə Kalkolit dövrü, Erkən və Orta Bürünc dövrlərinə aid keramika tapılmışdır. Lakin şəhərin Klassik dövrə qədər olan tarixi haqqında məlumatlarımız məhduddur. M.Ö. 546-cı ildə Perslərin Lidya Krallığına son verməsindən sonra Tralleis şəhəri Pers İmperatorluğunun idarəsinə keçmişdir. Tralleis, Ksenophonun yaşadığı dövrdə gənc Kyrosun bağlı olduğu bir Pers Satraplığıdır. Gənc Kyrosun qardaşı Pers Kralı Artakserkses'i taxtdan endirmək üçün M.Ö. 401-400-cü illərdə təşkil etdiyi səfərdə məğlub olması üzərinə Tralleis, Pers nəzarətində Karia Satraplığına bağlı bir mərkəz mövqeyinə gəldiyini 2011-ci ildə Tralleis antik şəhəri haqqında araşdırma aparan sənədli film rejissoru Tekin Gün qeydlərindən anlamaq mümkündür.

Böyük İskəndərin eramızdan əvvəl 334-cü ildə Fars Kralı III. Dariusu məğlub edərək Anadoluya girməsi ilə Tralleis də digər bir çox Qərbi Anadolu şəhəri kimi könüllü olaraq Makedoniya Krallığının hakimiyyətini qəbul etmişdir. İskəndərin Halikarnasını ələ keçirdikdən sonra Frigiya yönəlmədən əvvəl mancınıq və digər müharibə alətlərini Tralleisə daşıdığı, Halikarnasını ələ keçirdikdən sonra isə bütün Karia satraplığını İdrieusun arvadı Ada'ya verdiyi bilinməkdədir. Böyük İskəndərin eramızdan əvvəl 323-cü ildə ölümündən sonra komandirlər arasında çıxan Diadoxlar (varislər) Müharibələrində şəhər qısa müddət Asandros, Antigonos və Lysimakhos arasında əl dəyişmişdir. Diadoxlar arasında eramızdan əvvəl 281-ci ildə keçirilən Kurupedion Müharibəsindən sonra isə Seleukos Krallığının hakimiyyətinə girmiş və Seleuka adını almışdır. Şəhərin Seleukoslar Dövründəki vəziyyəti barədə məlumatlarımız məhduddur. Lakin Seleukos Kralı III. Antiokhos (eram. 241-187) ilə Pergamon Kralı II. Eumenes (eram. 197-159) və müttəfiqi Romalılar arasında, Sipilos (Yamanlar) Dağı yaxınlığında eramızdan əvvəl 190-cı ildə keçirilən Magnesia Müharibəsində Tralleis xalqı III. Antiokhosu dəstəkləmişdir. Bütün bu hadisələr şəhərin eramızdan əvvəl 190-cı ildə Seleukos Krallığına bağlı bir şəhər olduğunu göstərir. Müharibənin itirilməsi sonrası Tralleislilər Romalıların lideri konsul Lucilius Cornelius Scipio'ya gedib af diləyib Roma hakimiyyətinə girmək istəmişlər. Seleukos Kralı III. Antiokhosun Magnesia Müharibəsində Romaya məğlub olmasının ardından edilən Apameia Sülhü (eram. 188) sonrası, Qərb və Cənub-Qərb Anadolu torpaqlarının siyasi strukturu böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Bu dövrdə digər bir çox Qərbi Anadolu şəhəri kimi Tralleis də Romalılar tərəfindən II. Eumenes (eram. 197-159) idarəsindəki Pergamon Krallığına buraxılmışdır. Tralleis, eramızdan əvvəl 188-133-cü illər arasında Pergamon Krallığına bağlı qalmış son Pergamon Kralı III. Attalosun vəsiyyəti ilə eramızdan əvvəl 133-cü ildə Roma hakimiyyətinə girmişdir. Eram. 126-cı ildə Aristonikosun Romaya qarşı Anadoluda başlatdığı üsyana Tralleis də qatılmışdır. Lakin Aristonikosun məğlubiyyəti sonrası şəhər vergiyə bağlanmış və kistophor basma hüququ əlindən alınmışdır. Tralleislilərin müqaviməti yalnız bu hadisə ilə məhdudlaşmamışdır. Şəhər eramızdan əvvəl 88-ci ildə Pontus Kralı VI. Mithridatesin Romaya qarşı başlatdığı üsyana da dəstək vermişdir. Bu məqsədlə Koncordia Məbədində toplanan Romalılar və Roma tərəfdarları, Mithridatesin əsgərləri tərəfindən öldürülmüşdür. Dulla'nın Pontus Kralı Mithridatesi məğlub etdikdən sonra bu üsyana qatılan şəhərlər Romalılar tərəfindən beş il müddətində ağır vergi ödəmək cəzasına çarparılmışdır. Daha sonra Pompeiusun yumşaq yanaşması ilə vergilər yüngülləşmiş və iqtisadi baxımdan bərpa dövrü başlamışdır. Tralleisin yenidən nüfuz qazanmasında Pompeiusun yaxın dostu Tralleisdə yaşayan Nysalı tacir Pythodorosun əhəmiyyətli töhfəsi olmuş və şəhər eramızdan əvvəl 58-ci ildən sonra yenidən kistophor basmağa başlamışdır.