Tyana

Hittlərin Orta İmparatorluğunun kralı Tudhaliya III dövründə, Tūwanuwa və Uda şəhərləri Aşağı Torpağı işğal etdikdən sonra Arzawa qüvvələrinin sərhəd şəhərlərinə çevrilmişdi. Tūwanuwa özü Arzawa tərəfindən hücum olunmuşdu və Hittlərin bu inkişafla bağlı qeydləri Tūwanuwa‑nı Tupazziya şəhəri və Ammuna dağı ilə əlaqələndirirdi. Hitt təsvirləri göstərir ki, Tūwanuwa o vaxtda bir təpədə və ya dağda yerləşmiş ola bilərdi.

Şahzadə Suppiluliuma Tūwanuwa yaxınlığında Arzawa qüvvələrinə qarşı bir döyüş aparmış və Tūwanuwa‑nı yenidən ələ keçirmiş, bu da Hitt qüvvələrinin Arzawa‑dan Aşağı Torpağı yenidən fəth etməsi üçün bir baza olmuşdur.

Bir neçə Hitt mətnləri Tūwanuwa‑nı Nenašša və Ḫupišna şəhərləri ilə əlaqələndirirdi, onların bir-birinə yaxın yerləşdiyini təsdiqləyirdi. Purušḫattum şəhəri də Tūwanuwa‑ya yaxın yerləşirdi.

Neo-Hittit Tuwana Krallığı

Hitt İmparatorluğunun dağılmasından sonra, Tūwanuwa Tabal bölgəsində, cənubdakı ən cənub bölgələrində yerləşən, Luwi dilində danışan Neo-Hittit Tuwana dövlətinin mərkəzinə çevrildi.

Məkan

Tuwana krallığı cənubi Kapadokiyada yerləşirdi və Türkiyənin indiki Niğde vilayətindəki ərazini əhatə edirdi, Konya Düzənliyi və Obruk Yaylasının şərqində, Tuz gölü və Melendiz dağları boyunca şimalda Hasandağ vulkanına qədər, Erdaş və Hodul dağları onun şimal sərhədini təşkil edərək onu Tabal krallığından ayırırdı, cənubda isə Cilician Qapılarına qədər uzanırdı, belə ki, Tuwana səyahətçilərin Ḫiyawa‑dan şimala doğru çıxıb Taurus dağlarını keçərək Cilician Qapılarına daxil olduqdan sonra ilk çatdıqları ərazi idi, və İvrizdən Hieroglif Luwi və Feniki yazılı bir stele Tuwana‑nın cənubundakı Ḫiyawa ilə yaxın əlaqələr saxladığını sübut edir.

Tuwana beləliklə Klassik Antik dövrdə Tyanitis adlandırılan bölgəyə uyğun gəlirdi.

Tuwana buna görə Cənubi Tabali bölgəsində yerləşirdi, burada ən böyük və ən görkəmli krallıq idi, onun ərazisi kral paytaxtı Tuwana şəhərinin ətrafında yerləşən bir neçə məskuniyyətdən ibarət idi, baxmayaraq ki, Naḫitiya şəhəri (müasir Niğde; ehtimal ki, Hit dövrü Naḫita) Sarruwannis kralının hökmranlığı zamanı müvəqqəti olaraq paytaxt kimi fəaliyyət göstərmiş ola bilər. Tuwana'dakı başqa mühüm məskuniyyət Klassik Antik dövrdə Tynna kimi tanınan və hazırda Porsuk‑Zeyve Höyük adlanan məkan idi.

İ.ə. 8‑ci əsrə qədər Tuwana ərazisinə Dağ Mudi daxil olmuşdur, bu da ehtimal ki, “alabaster dağ” ilə eyni idi, Dağ Mulî isə Neo‑Assuriya kralı Şalmaneser III‑ün 837 BCE‑də Tabali bölgəsindəki kampaniyası zamanı dırmaşdığı və oradan alabaster çıxardığı dağdır. Mulî (𒆳𒈬𒇷𒄿) adı Akkad dilində Luwian orijinal adı Mudi (𔑿𔑣‎)‑nin Luwian səs dəyişməsi nəticəsində /d/‑dən /l/‑yə keçmiş forması idi.

Neo‑Assuriya qeydlərində “gümüş dağ” Dağ Tunni ilə Dağ Mulî arasındakı yaxın əlaqəyə əsaslanaraq, bu iki dağ da bir-birinə yaxın, Bolkar və Taurus dağlarının şimal‑şərq ucunda yerləşirdi, burada hazırda Bulgarmaden gümüş mədənləri və Porsuk‑Zeyve Höyükdəki sipsi mədəni yerləşir. Bolkar dağlarındakı gümüş mədənlərindən bir yazı bu metal resursların Tuwana üçün vacib gəlir mənbəyi olduğunu göstərir.

Tarix

Tuwana bir tək sülalə tərəfindən idarə olunmuş ola bilər, bu sülalə Warpalawas I kralı, onun oğlu Sarruwannis, onun öz oğlu Muwaḫḫaranis I, onun oğlu Warpalawas II və onun oğlu və varisi Muwaḫḫaranis II‑dən ibarət idi.

Tuwana, Neo-Assuriya kralı Şalmaneser III‑ün 837 BC‑də həyata keçirdiyi Tabalian bölgəsinə hücumundan xilas edildi.